گرنگ
لێپرسراوێكی دیكە لە گەرمیان بە هۆی كۆرۆناوە گیانی لە دەست دا
لیرەی توركی و تمەنی ئێرانی دابەزینی گەورەیان تۆماركرد
به‌ڤیدیۆ... په‌رله‌مانتارێكی‌ عێراقی‌ ئاماده‌یی ده‌ربڕی‌ بۆ تۆڵه‌كردنه‌وه‌ی‌ كوشتنی‌ قاسم سوله‌یمانی‌ له‌ ئه‌مریكا

ئایا تره‌مپ ده‌بێته‌ خاڵی وه‌رچه‌رخان له‌ سیاسه‌تی جیهانیدا؟

جۆزێف نای
پێش 2 هەفتە
ئه‌م بابه‌ته 192 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

سه‌رچاوه‌: پرۆجێكت سایندیكه‌یت
نوسینی: جۆزێف نای

له‌گه‌ڵ هه‌نگاونانی ئه‌مریكا بۆ نێو قۆناغی كۆتایی هه‌ڵمه‌ته‌كانی هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆكایه‌تی ساڵی 2020دا، هه‌روه‌ها له‌سایه‌ی ونی گفتوگۆكان ده‌رباره‌ی سیاسه‌تی ده‌ره‌كی له‌ ناو كۆنگره‌ی هه‌ردوو پارته‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ی ئه‌و وڵاته‌دا، پێده‌چێت كێبڕكێكه‌ی نێوان دۆناڵد تره‌مپ‌و جۆ بایدن به‌شێوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی له‌سه‌ر گۆڕه‌پانی جه‌نگی پرسه‌ ناوخۆییه‌كان به‌ڕێوه‌بچێت. به‌ڵام مێژوونوسان له‌ داهاتوویه‌كی دووردا ده‌پرسن، ئایا ماوه‌ی سه‌رۆكایه‌تی تره‌مپ خاڵێكی وه‌رچه‌رخانی سه‌ره‌كیی بووه‌ له‌ ڕۆڵه‌ جیهانییه‌كه‌ی ئه‌مریكادا، یاخود ته‌نها ڕووداوێكی ساده‌ی مێژوویی بووه‌‌و هیچی دیكه‌؟
له‌م قۆناغه‌دا ناتوانین بگه‌ینه‌ وه‌ڵامێك بۆ ئه‌و پرسیاره‌، چوونكه‌ نازانین ئایا تره‌مپ بۆ جاری دووه‌م ده‌بێته‌وه‌ به‌ به‌ سه‌رۆك، یاخود نا.
 په‌رتوكه‌كه‌م به‌ناوی (ئایا ئاكار گرنگه‌؟) پۆلێنی چوارده‌ سه‌رۆكی ئه‌مریكایه‌ له‌ ساڵی 1945ه‌وه‌، له‌و پۆلێنه‌شدا تره‌مپ له‌ چاره‌كی خواره‌وه‌ دایه‌. سه‌رۆكه‌كانی چاره‌كی سه‌ره‌وه‌ی پۆلێنه‌كه‌، وه‌ك فرانكلین ڕۆزڤێڵت، دركیان به‌ هه‌ڵه‌كانی گۆشه‌گیركردنی ئه‌مریكا له‌ سییه‌كانی سه‌ده‌ی بیسته‌مدا كرد، له‌ دوای ساڵی 1945-یشه‌وه‌ كاریان بۆ بونیادنانی سستمێكی لیبڕاڵی نێوده‌وڵه‌تی كرد. له‌ ماوه‌ی دوای جه‌نگی جیهانی دووه‌مدا خاڵی وه‌رچه‌رخان خۆی ده‌بینییه‌وه‌ له‌ بڕیاره‌كانی هاری تروماندا، كه‌ بوونه‌ هۆی بونیادنانی ئه‌و هاوپه‌یمانێتییانه‌ی تا ئه‌مڕۆش به‌رده‌وامن. ئه‌مریكا له‌ ساڵی 1948دا، به‌ چڕی وه‌به‌رهێنانی له‌ پلانه‌كه‌ی مارشاڵدا كرد، له‌ ساڵی 1949-شدا ڕێكخراوی ناتۆی دامه‌زراند، سه‌ركردایه‌تی ئه‌و هاوپه‌یمانییه‌ی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان-یشی كرد، كه‌ له‌ ساڵی 1950دا، چووه‌ جه‌نگی كۆریاوه‌، هه‌روه‌ها له‌ میانه‌ی سه‌رۆكایه‌تی دوایت ئایزنهاوه‌ر-یش، له‌ ساڵی 1960دا، ئه‌مریكا په‌یماننامه‌یه‌كی نوێی ئه‌منی له‌گه‌ڵ ژاپۆندا واژۆكرد.
به‌ تێپه‌ڕبوونی سه‌رده‌م، ئه‌مریكییه‌كان ده‌رباره‌ی ده‌ستوه‌ردانی سه‌ربازی وڵاته‌كه‌یان بۆ نێو وڵاته‌ تازه‌پێگه‌شتووه‌كانی، وه‌ك ڤێتنام‌و عێراق په‌رتبوونی قوڵیان به‌خۆوه‌ بینی-له‌ نێوان خۆیان‌و له‌گه‌ڵ وڵاتانی دیكه‌شدا-. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا سستمه‌ دامه‌زراوه‌ییه‌ لیبڕاڵییه‌كه‌ تا هه‌ڵبژاردنه‌كانی ساڵی 2016-ش پاڵپشتییه‌كی فراوانی لێده‌كرا، به‌ڵام له‌و هه‌ڵبژاردنه‌دا تره‌مپ یه‌كه‌م كاندیدی پارتێكی گه‌وره‌بوو هێرش بكاته‌ سه‌ر ئه‌و سستمه‌. هاوكات تره‌مپ ده‌رباره‌ی ده‌ستوه‌ردانه‌ ده‌ره‌كییه‌كانی ئه‌مریكا دوودڵبوون، هه‌روه‌ها سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی بودجه‌ی به‌رگری زیادكرد، به‌ڵام تاڕاده‌یه‌ك له‌ به‌كارهێنانی هێزی سه‌ربازیدا ده‌ستی گرته‌وه‌.
هه‌ڵوێستی دژایه‌تی تره‌مپ بۆ ده‌ستوه‌ردانه‌ ده‌ره‌كییه‌كانی وڵاته‌كه‌ی تاڕاده‌یه‌ك جه‌ماوه‌ری هه‌یه‌، به‌ڵام پێناسه‌ به‌رته‌نگه‌كه‌ی، كه‌ له‌سه‌ر پێكهێنانی گرێبه‌سته‌كان له‌ به‌رژه‌وه‌ندی ئه‌مریكا وه‌ستاوه‌، گومانیشی له‌ هاوپه‌یمانی‌و دامه‌زراوه‌ فره‌لایه‌نه‌كان ڕه‌نگدانه‌وه‌ی بۆچوونی زۆرینه‌ نیه‌. له‌ ساڵی 1974ه‌وه‌، ئه‌نجومه‌نی شیكاگۆ بۆ كاروباره‌ جیهانییه‌كان پرسیار له‌ هاوڵاتییان ده‌كات، ده‌رباره‌ی ئه‌وه‌ی ئایا پێویسته‌ ئه‌مریكا ڕۆڵێكی چالاكی هه‌بێت، یاخود له‌ كاروباره‌ جیهانییه‌كانه‌وه‌ دوره‌په‌رێز بێت؟ له‌ ئه‌نجامیشدا یه‌ك له‌سه‌ر سێی هاوڵاتییانی ئه‌مریكا به‌رده‌وام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا بوون وڵاته‌كه‌یان گۆشه‌گیر بێت، له‌ ساڵی 2014-شدا ڕێژه‌ی ئه‌م گروپه‌ گه‌شته‌ به‌رزترین ئاست، كه‌ 41% بوو. به‌ڵام له‌ كاتی هه‌ڵبژاردنه‌كانی ساڵی 2016دا، به‌پێچه‌وانه‌ی بۆچوونه‌ باوه‌كه‌وه‌، 64%ی ئه‌مریكییه‌كان پێیان باش بوو وڵاته‌كه‌یان چالاكانه‌ له‌ كاروباره‌ جیهانییه‌كاندا به‌شدار بێت، دواتریش له‌ ساڵی 2018دا ئه‌و ڕێژه‌یه‌ به‌رزبۆوه‌ ب ۆ نزیكه‌ی 70%، كه‌ ئه‌مه‌ش به‌رزترین ئاست بوو.
هه‌ڵبژاردنی تره‌مپ‌و سه‌رنجڕاكێشییه‌كه‌ی پشتی به‌ستبوو به‌و پشێوییه‌ ئابوورییه‌ی، كه‌ به‌هۆی سستییه‌ ئابوورییه‌ زه‌به‌لاحه‌كه‌ی ساڵی 2008ه‌وه ‌ ئاڵۆزتر بوبوو، به‌ڵام به‌ده‌ر له‌ دۆخی ئابووری، ئه‌و گۆڕانكارییه‌ كه‌لتورییانه‌شی په‌یوه‌ست بوون به‌ ڕه‌چه‌ڵه‌ك، ڕۆڵی ژنان‌و شوناسی ئیتنییه‌وه‌ ڕۆڵی گه‌وره‌تریان له‌و لایه‌نه‌دا هه‌بوو، چوونكه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی له‌ ڕاپرسییه‌ جه‌ماوه‌رییه‌كه‌ی ساڵی 2016دا، ده‌نگی بردنه‌وه‌ی به‌ده‌ست نه‌هێنا، به‌ڵام تره‌مپ توانی سه‌ركه‌وتووانه‌ بێزاری سپی پێسته‌كان له‌ ده‌ركه‌وتنی كه‌مینه‌ ئیتنییه‌كان‌و كاریگه‌ریی ئه‌و كه‌مینه‌ ئیتنییانه‌ به‌ سیاسه‌تی ده‌ره‌كییه‌وه‌ ببه‌ستێته‌وه‌، ئه‌مه‌ش له‌ ڕێگه‌ی لۆمه‌كردنی نه‌مانی ئاسایشی ئابووری‌و ڕێكه‌وتنه‌ بازرگانییه‌ خراپه‌كان‌و كۆچكردنه‌وه‌. گه‌رچی به‌پێی وته‌ی ڕاوێژكاری پێشووی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی جۆن بۆڵتن، تره‌مپ وه‌ك سه‌رۆكێك زۆر كه‌م پشتی به‌ هزرێكی ستراتیجی به‌ستووه‌، پاڵنه‌ری سه‌ره‌كی سیاسه‌ته‌ ده‌ره‌كییه‌كانیشی سیاسه‌تی ناوخۆیی‌و به‌رژه‌وه‌ندی كه‌سی بووه‌.
پێش ئه‌وه‌ی تره‌مپ پۆستی سه‌رۆكایه‌تی وه‌ربگرێت، مارتن وۆڵف له‌ ڕۆژنامه‌ی فاینێنشاڵ تایمز ئه‌و ساته‌ی به‌ (كۆتایی قۆناغێكی ئابووری- قۆناغی سه‌ركردایه‌تیكردنی جیهانگیری له‌لایه‌ن ڕۆژئاواوه‌-‌و قۆناغی جیۆسیاسی، یاخود ئه‌و ماوه‌ی تاك جه‌مسه‌رییه‌ی، كه‌ تێیدا ئه‌مریكا سه‌ركردایه‌تی سستمه‌ جیهانییه‌كه‌ی ده‌كرد) وه‌سف كرد. به‌م پێیه‌ش بێت، ڕه‌نگه‌ تره‌مپ بیسه‌لمێنێت، كه‌ له‌ مێژووی ئه‌مریكا‌و جیهاندا خاڵی وه‌رچه‌رخانه‌، به‌تایبه‌ت ئه‌گه‌ر بۆ جاری دووه‌م هه‌ڵببژێردرێته‌وه‌. هه‌روه‌ها ڕه‌نگه‌ به‌مه‌به‌ستی ڕاكێشانی سه‌رنجی ده‌نگده‌ران كار له‌سه‌ر سیاسه‌تی ناوخۆیی بكات، به‌ڵام له‌هه‌مان كاتدا ئه‌م سه‌رۆكه‌ له‌ سیاسه‌تی جیهانییدا ده‌بێته‌ مایه‌ی گۆڕانكاری.
 له‌ڕاستیدا ئه‌م مشتومڕه‌ی ئێستا ده‌رباره‌ی تره‌مپ ده‌كرێت، دوباره‌ پرسیارێك ده‌هێنێته‌وه‌ مه‌یدان، كه‌ ماوه‌یه‌كی زۆر له‌ ئارادا بوو، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌، ئایا ئه‌نجامه‌ مێژووییه‌ گه‌وره‌كان له‌لایه‌ن سه‌ركرده‌ سیاسییه‌كانه‌وه‌ هه‌ڵده‌بژێردرێن، یاخود تا ڕاده‌یه‌كی زۆر كرده‌ی هێزه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌و ئابوورییه‌كانه‌‌و به‌ده‌ره‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتی هه‌ر تاكێك؟ هه‌ندێكجار، مێژوو به‌ ڕووبارێكی تیژڕه‌و ده‌چێت، كه‌ ڕێڕه‌وه‌كه‌ی به‌ كاریگه‌ری دابارین‌و به‌رزونزمی زه‌وی دیاری ده‌بێت، سه‌ركرده‌كانیش له‌و مێروولانه‌ ده‌چن، كه‌ خۆیانگرتووه‌ به‌و چڵه‌ داره‌ی شه‌پۆلی ئاوه‌كه‌ هه‌ڵیگرتووه‌. به‌باوه‌ڕی من، سه‌ركرده‌كان هاوشێوه‌ی ئه‌و كه‌سانه‌ن، كه‌ به‌به‌له‌مێكه‌وه‌ ده‌یانه‌وێت شه‌پۆلی ده‌ریاكان ببڕن‌و خۆشیان له‌ تاشه‌به‌رده‌كان بپارێزن، جا هه‌ندێك جار به‌به‌له‌مه‌كه‌وه‌ وه‌رده‌گه‌ڕێن‌و هه‌ندێك جاریش سه‌ركه‌وتوو ده‌بن‌و ده‌گه‌نه‌ شوێنی خوازراو.
بۆنمونه‌، ڕۆزڤێڵت نه‌یده‌توانی ئه‌مریكا په‌لكێش بكاته‌ نێو جه‌نگی دووه‌می جیهانییه‌وه‌ تا ئه‌و كاته‌ی ژاپۆن هێرشی كرده‌ سه‌ر پێرڵ هاربۆر، به‌ڵام كێشانی چوارچێوه‌یه‌كی ئاكاریی بۆ هه‌ڕه‌شه‌كانی هیتله‌ر‌و ئاماده‌كارییه‌كانیشی بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی ئه‌و هه‌ڕه‌شانه‌، كاری زۆر گرنگی ئه‌و سه‌رۆكه‌ بوون. دوای جه‌نگی دىه‌ووه‌می جیهانی-یش، ئه‌گه‌ر له‌ جیاتی ترومان، هێنری واڵس (جێگری سه‌رۆك ڕۆزڤێڵت بوو، له‌ كاتی هه‌ڵبژاردنه‌وه‌ی ڕۆزڤێڵت به‌سه‌رۆك له‌ ساڵی 1944دا، واڵس له‌ پۆسته‌كه‌ی لادرا) سه‌رۆك بوایه‌، ڕه‌نگه‌ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌مریكا بۆ خواسته‌كانی سۆڤێت ته‌واو جیاواز بوایه‌. دوای هه‌ڵبژاردنه‌كانی ساڵی 1952-ش، ئیداره‌یه‌كی گۆشه‌گیر به‌سه‌ركردایه‌تی ڕۆبه‌رت تافت، یاخود ئیداره‌یه‌كی یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ به‌ سه‌رۆكایه‌تی دۆگڵاس ماك ئارسه‌ر، ڕه‌نگه‌ چه‌سپاندنی نه‌رمی ستراتیجیی ئیحتیوا(ده‌وره‌دان)یان په‌كبخستایه‌، كه‌ ترومان گرتیه‌به‌ر‌و ئایزنهاوه‌ر-یش به‌دوایدا كاری پێده‌كرد.
جۆن كه‌نه‌دی-ش له‌ خۆلادان له‌ جه‌نگی ئه‌تۆمی له‌ میانه‌ی قه‌یرانی موشه‌كه‌ كوبییه‌كاندا‌و دواتریش له‌ واژۆكردنی یه‌كه‌م ڕێكه‌وتننامه‌ بۆ سنورداركردنی چه‌كی ئه‌تۆمی فاكته‌رێكی یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ بوو. به‌ڵام ئه‌م سه‌رۆكه‌‌و سه‌رۆك لیندن جۆنسن له‌ جه‌نگی ڤێتنامدا ئه‌مریكایان خسته‌ كه‌ندی شكستێكی نا پێویسته‌وه‌. له‌ ده‌ ساڵی كۆتایی سه‌ده‌ی بیسته‌میشدا، هێزه‌ ئابوورییه‌كان بوونه‌ هۆی داخورانی یه‌كێتی سۆڤێت‌و هه‌ڵسوكه‌وته‌كانی میخائیل گۆرباچۆڤ-یش داڕمانی بلۆكی سۆڤێتی خێراتركرد. به‌ڵام سوربوونی ڕۆناڵد ڕێیگن له‌سه‌ر پته‌وكردنی هێزی به‌رگری‌و توانستی دانوستان، له‌پاڵ به‌توانایی جۆرج بوشی باوك له‌ به‌ڕێوه‌ردنی قه‌یرانه‌كاندا، ڕۆڵی گرنگیان هه‌بوو له‌وه‌ی جه‌نگی سارد كۆتاییه‌كی ئاشتییانه‌ی هه‌بێت، هه‌روه‌ها له‌وه‌شی ئه‌ڵمانیا دوای یه‌كگرتنه‌وه‌ی دوو پارچه‌كه‌ی وڵاته‌كه‌، بێته‌ نێو ڕێكخراوی ناتۆوه‌.
به‌ ده‌ربڕینێكی دیكه‌ سه‌ركرده‌كان‌و توانسته‌كانیان گرنگییه‌كی گه‌وره‌یان هه‌یه‌، واتا ناتوانرێت به‌ئاسانی تره‌مپ وه‌لابنرێت. ئه‌و لایه‌نه‌ی ئه‌م سه‌رۆكه‌ش، كه‌ له‌ چریكه‌كانی نێو تویته‌ره‌كه‌ی گرنگتر بوو، سوربوونی بوو له‌سه‌ر لاوازكردنی دامه‌زراوه‌، هاوپه‌یمانێتی‌و هێزی سه‌رنجراكێشیی ئه‌مریكا، به‌پێی ڕاپرسییه‌كانیش ئه‌و هێزه‌ له‌  ساڵی 2016ه‌وه‌ پاشه‌كشه‌ی كردووه‌.
له‌ڕاستیدا توانستی میكیاڤێللیی‌و ڕێكخراوه‌یی پێویستییه‌كی بنه‌ڕه‌تین بۆ سه‌رۆكه‌ سه‌ركه‌وتووه‌كانی ئه‌مریكا، به‌ڵام لایه‌نێكی دیكه‌ش به‌قه‌د ئه‌و دووانه‌ی سه‌ره‌وه‌ گرنگه‌، ئه‌ویش ئه‌و ژیرییه‌یه‌، كه‌ ده‌بێته‌ هۆی هۆشیاری خودی‌و دانبه‌خۆداگرتن، هیچ كام له‌م تایبه‌تمه‌ندییانه‌ش له‌ كه‌سایه‌تی تره‌مپدا به‌دیناكرێت. شوێنگره‌وه‌كه‌ی تره‌مپ، جا له‌ ساڵی 2021دا بێت، یاخود 2025، ڕووبه‌ڕووی جیهانێكی گۆڕڕاو ده‌بێته‌وه‌، به‌شێكی ئه‌مه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ كه‌سایه‌تی‌و سیاسه‌ته‌ جیاوازه‌كانی تره‌ه‌مپ، ڕاده‌ی گه‌وره‌یی ئه‌و گۆڕانكارییه‌ش په‌یوه‌سته‌ به‌وه‌ی تره‌مپ ته‌نها یه‌ك خول سه‌رۆكی ئه‌مریكا ده‌بێت، یاخود دوو خول. دوای 3/تشرینی دووه‌م-یش بۆمان ڕوونده‌بێته‌وه‌، كه‌ ئایا ئێمه‌ به‌ خاڵێكی وه‌رچه‌رخانی مێژووییدا تێپه‌ڕیوین، یاخود كۆتایی ڕووداوێكی مێژوویی.

ئه‌م وتاره‌ له‌ ناوه‌ندی كوردستان بۆتوێژینه‌وه‌ له‌ململانێ و قه‌یرانه‌كان وه‌رگیراوه‌..

زۆرترین خوێنراو

  • یەک ڕۆژ
  • یەک هەفتە

Millet copyright 2015 © . All right reserved
Avesta Group and powered by Microsoft Azure