X
ئ|
عادل عه‌بدول مه‌هدی

به‌ره‌و تێگه‌یشتنێكى باشتر له‌ واقع

عادل عه‌بدول مه‌هدی

ژماره‌ و ڕاستییه‌كان به‌ڵگه‌ن به‌سه‌ر ژیره‌كانه‌وه‌

 

سوود له‌ لێدوانه‌كانى ئه‌م دواییه‌ى به‌ڕێز وه‌زیرى دارایی وه‌رده‌گرین بۆ ده‌زگاكانى ڕاگه‌یاندن تا هه‌ندێك ژماره‌ و ڕاستى بخه‌ینه‌ ڕوو به‌پێى به‌ڵگه‌نامه‌ پشتڕاست كراوه‌كان به‌ئامانجى نه‌هێشتن و ڕاستكردنه‌وه‌ى زۆرێك له‌و زانیارییه‌ هه‌ڵانه‌ى كه‌ له‌ ئێستادا ده‌خرێته‌ ڕوو تا هاوكار بێت بۆ هه‌موان له‌ حكومه‌ته‌وه‌ تا هێزه‌ سیاسیه‌كان و كۆمه‌ڵگا و ڕای گشتى بۆ ده‌رباز بوون له‌م قه‌یرانه‌ ئابوورییه‌ى وڵات .
دكتۆر عه‌لى عه‌لاوى وه‌زیرى دارایی به‌ یه‌كێك له‌ عه‌قڵه‌ پێشكه‌وتووه‌كان داده‌نرێت و هێنده‌ ئازایه‌ كه‌ واى كردووه‌ ببێته‌ كه‌سی گونجاو بۆ شوێنى گونجاو له‌ دۆخى گونجاودا. دكتۆر عه‌لاوى زنجیره‌یه‌ك چاوپێكه‌وتنى ڕۆژنامه‌وانى ئه‌نجام داوه‌ كه‌ تیایدا زۆر بابه‌تیانه‌ پێشنیار و ڕه‌خنه‌كانى له‌ حكومه‌ته‌كانى پێشوو و بۆچونى له‌سه‌ر قه‌یرانى دارایی خستۆته‌ ڕوو، ئه‌و ئاماژه‌ى به‌ زۆر شت داوه‌ به‌ڵام ئێمه‌ ته‌نها له‌سه‌ر دوو خاڵى سه‌ره‌كى قسه‌ ئه‌كه‌ین :
یه‌ك ، نه‌بوونى سیوله‌ى پێویست له‌ لاى ده‌وڵه‌ت و دوو بڕیارى "ئۆپیكی پڵه‌س" له‌سه‌ر كه‌م كرنه‌وه‌ى به‌رهه‌م هێنانى نه‌وت بۆ باشتر كردنى نرخه‌كان كه‌ واى له‌عێراق كرد هه‌نارده‌ى نه‌وتى كه‌متر بكاته‌وه‌. به‌مه‌به‌ستى ئاسانكارى، هه‌وڵده‌ده‌ین ژماره‌كان ساده‌ و نزیك بكه‌ینه‌وه‌ و ئه‌و ژمارانه‌ كۆبكه‌ینه‌وه‌ كه‌ سه‌رچاوه‌كه‌ى بانكى نێوده‌وڵه‌تى و داتا فه‌رمییه‌كانن له‌گه‌ڵ چه‌ند كارێكى ژمێریارى تایبه‌ت كه‌ خۆمان پێى هه‌ڵده‌ستین:
یه‌كه‌م : نه‌بوونى‌ سیوله‌ و كێ به‌رپرسیاره‌ له‌و كاره‌؟
1.         له‌ كۆتایی په‌نجاكانى سه‌ده‌ى پیشوو كاتێك كه‌ بڕیارى ته‌رخان كردنى نه‌وتمان بۆ ئه‌نجومه‌نى ئاوه‌دان كردنه‌وه‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ و ئاڕاسته‌ى پشتیوانى بودحه‌مان كرد، به‌ شێویه‌ك كه‌ ته‌واو بودجه‌ى ده‌وڵه‌ت و ته‌نانه‌ت ته‌واوى ئابوورى عێراق گرێدراوى پێكهاته‌كانى نه‌وت كرا، ئێمه‌ واته‌ حكومه‌ت و كلتور و هه‌ڵسوكه‌وتى دوو ساڵ، به‌رپرسین له‌وه‌. هه‌ربۆیه‌ سه‌ربارى ئاگاداركردنه‌وه‌ى كه‌سانى به‌ئاگا له‌و بواره‌دا، مل كه‌چی ئه‌و دۆخه‌ مێژووییه‌ بووین، به‌و شێوه‌یه‌ پاره‌كانى وڵات خه‌رج كرا له‌ شتى هه‌ڵه‌ و جه‌نگى ناوخۆ و ده‌ره‌كیدا.
2.         له‌ دواى ساڵى 2003 ه‌وه‌ خه‌زێنه‌ى وڵات به‌تاڵ بووه‌ و قه‌رزى ده‌ره‌كى زیاتر بووه‌ له‌ 120 ملیار دۆلار. قه‌رزى ناوخۆش له‌به‌ر زۆرییه‌كه‌ى له‌ ژماره‌ نایه‌ت. جگه‌ له‌ قه‌رزى بانكى ناوه‌ندى، قه‌رزى ناوخۆ هه‌ڵوه‌شێنرایه‌وه‌ و عێراقیش سه‌ركه‌وتوو بوو له‌ دانوستانه‌كانى یانه‌ى پاریس و قه‌رزى ده‌ره‌كیش به‌ ئه‌ندازه‌ى 90% كه‌مى كرد.
3.         سه‌رجه‌م حكومه‌ته‌كان هه‌وڵیان داوه‌ كه‌ پشت ببه‌ستن به‌ دامه‌زراندن وه‌ك هۆكارێك بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ى بێكارى ، ته‌نانه‌ت په‌روه‌رده‌ و كه‌رتى تایبه‌ت و چه‌مكه‌كانى كۆمه‌ڵگاش له‌گه‌ڵ ئه‌و ئاڕاسته‌یه‌دا خۆین گونجان. هه‌ر له‌ ساڵى 2004 ژماره‌ى فه‌رمان به‌ره‌كان نزیك به‌ 750 هه‌زار فه‌رمان به‌ر بوون و ژماره‌ى خانه‌نشینه‌كانیش هه‌مان ژماره‌ بوون. ئه‌مڕۆكه‌ ژماره‌ى فه‌رمانبه‌ر و خانه‌نشین گه‌یشتۆته‌ 8 ملیۆن كه‌س، واته‌ پێنج هێنده‌ى ژماره‌ى پێشوو سه‌ربارى زیاتر بوونى ناڕێكخراوى تێچووى ئیشپێكردن و به‌كارهێنان و ده‌رماڵه‌كان له‌سه‌ر ئه‌ستۆى په‌ره‌دان به‌ ئابوورى نیشتیمانى. به‌ر له‌ گۆڕانكارى تێكڕاى موچه‌ى تاك 2 – 3 دۆلار بوو له‌ مانگێكدا، له‌ ساڵى 2017 به‌رز بۆوه‌ بۆ 663 دۆلار به‌ پێى ڕاپۆرتى ڕێكخراوه‌ عه‌ره‌بییه‌كان. ئه‌و كاته‌ نرخى نه‌وت 20-30 دۆلار بوو و بڕى هه‌نارده‌ش 1.5-2 ملیۆن به‌رمیل بوو له‌ ڕۆژێكدا، سه‌ربارى ئه‌وه‌ش ده‌وڵه‌ت هێنده‌ى ئێستا دوچارى كێشه‌ نه‌بوو له‌ دابین كردنى موچه‌دا، ته‌نها له‌ قۆناغی گه‌مارۆ و سزاكاندا نه‌بێت كه‌ په‌نا برایه‌ به‌ر چاپ كردنى دراو كه‌ ده‌ره‌نجام به‌هاى دراو هه‌ره‌سی هێنا له‌ 0.33 دینار/ دۆلاره‌وه‌ بۆ 3000 دینار/ دۆلار.
4.         ژماره‌كانى سیوله‌ى به‌رده‌ستى حكومه‌ت گۆڕانى به‌سه‌ردا هاتووه‌ له‌كاتى ده‌سه‌ڵات گرتنه‌ده‌ستدا، له‌یه‌كه‌مین لێدواندا گوترا كه‌ خه‌زێنه‌ به‌تاڵه‌، دواتر گوترا كه‌ 700-800 ملیۆن دۆلار .. دواتر شتێك كه‌متر یا زیاتر گوترا، به‌ڵام وه‌زیرى دارایی له‌ لێدوانه‌كانى ئه‌م دواییه‌یدا ده‌ڵێت سیوله‌ 1.3 ترلیۆن دینار  بووه‌  واتا (1.1) ملیار دۆلار، ئه‌وه‌ى ڕوونه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌هۆى پشت به‌ستن به‌ داهاته‌كانى نه‌وت، سه‌رچاوه‌كانى دارایی ده‌وڵه‌ت هه‌ره‌سی هێنا، له‌به‌ر به‌رزى خه‌رجییه‌كانیش به‌ هۆى سیاسه‌ته‌ چه‌قبه‌ستووه‌كان و جوڵه‌ى خۆپشاندانه‌كان و كۆرۆنا، دۆخه‌كه‌ خراپتر بوو.
5.         با له‌ دوو قۆناغدا باس له‌ ڕۆڵى حكومه‌ته‌كانى پێشوو بكه‌ین:
أ‌.          له‌ ماوه‌ى 2019، به‌بێ باس كردن له‌ دوا 68 ڕۆژى 2018: پاره‌ى سوڕاو له‌ ساڵى 2018 ه‌وه‌ بۆ بودجه‌ى 2019 ، 7.759 ترلیۆن دینار بوو كه‌ ده‌گاته‌ (6.564) ملیار دۆلار. ڕاسته‌ ئه‌وه‌ى ئه‌م حكومه‌ته‌ى ئێستا وه‌ری گرتووه‌ له‌ حكومه‌تى پێشوو له‌ ئایاری 2020 له‌و بڕه‌ پاره‌یه‌ كه‌متر بوو به‌هۆى هه‌ره‌س هێنانى نرخى نه‌وت له‌ سه‌ره‌تاى 2020 و خۆپیشان دانه‌كان. واته‌ حكومه‌تى پێشووش به‌هه‌مان شێوه‌ى حكومه‌تى ئێستا خه‌رجی زۆر و داهاتى كه‌م بووه‌. له‌ كۆتایی 2019 یه‌ده‌گى خه‌زێنه‌ى سوڕاو له‌ 2018 ه‌وه‌ بۆ 2019 سێ هێنده‌ بووه‌ به‌و پێیه‌ى له‌ ساڵى 2019 ئابوورى پێشكه‌وتنێكى به‌رچاوى به‌خۆیه‌وه‌ بینیوه‌ سه‌ربارى پاشه‌كشێى نرخی نه‌وت له‌ 65.5 دۆلاره‌وه‌ بۆ برمیلێك له‌ ساڵى 2018 بۆ 61.1 دۆلار بۆ به‌رمیلێك له‌ ساڵى 2019، واته‌ به‌ جیاوازى 4.4 دۆلار بۆ هه‌ر به‌رمیلێك له‌ یه‌ك ڕۆژدا. هه‌ر ئه‌مه‌ش بۆخۆی به‌ ماناى پاشه‌كشێى داهات دێت به‌ بڕى 5.584 ملیار دۆلار له‌ به‌رامبه‌ر هه‌نارده‌ى نه‌وتى ساڵى 2019 كه‌ گه‌یشته‌ 3.540 ملیۆن به‌رمیل له‌ ڕۆژێكدا له‌به‌رامبه‌ر 3.5 ملیۆن به‌رمیل له‌ ساڵى 2018. داهاتى نه‌وت و به‌خشینه‌كان له‌ 90 ملیار دۆلاره‌وه‌ له‌ ساڵى 2018 بۆ 91 ملیار دۆلار له‌ ساڵى 2019 به‌رز بۆوه‌ له‌هه‌مان كاتیشدا تێچووه‌كانیش زیادیان كرد به‌هۆى داواكارى خۆپیشان ده‌ره‌كان به‌ تایبه‌ت له‌ چاره‌كى كۆتایی 2019 و سه‌ره‌تاى ساڵى 2020، به‌هۆى زیاتر بوونى بودجه‌ى حه‌شدی شه‌عبیش به‌ تایبه‌ت له‌ چاره‌كى كۆتایی 2019 و سه‌ره‌تاى ساڵى 2020 و هاوتا بوونى بودجه‌ى حه‌شدی شه‌عبـی له‌گه‌ڵ هێزه‌كانى دیكه‌ ودانى به‌شێك له‌ بودجه‌ى هه‌رێمى كوردستان به‌ پێى ئه‌و نه‌وته‌ى كه‌ ڕاده‌ست كراوه‌ ئه‌ویش به‌ پێى یاساى بودجه‌ى 2019 سه‌ربارى دانه‌وه‌ى زۆرێك له‌ قه‌رزه‌كان هه‌روه‌ك له‌ خواره‌وه‌ ئاماژه‌ى پێ ده‌درێت. له‌ ساڵى 2019 په‌شكه‌وتى تاك به‌ شێوه‌یه‌كى به‌رچاو زیادى كرد له‌كۆى به‌رهه‌مى نه‌ته‌وه‌یی به‌شێوه‌یه‌ك كه‌ گه‌یشته‌ 5841 دۆلار بۆ هه‌ر تاكێك له‌ كاتێكا به‌ پێى زانیارییه‌كانى بانكى نێوده‌وڵه‌تى ئه‌و پاشه‌كه‌وته‌ ، 5641 دۆلار بوو له‌ ساڵى  2018. ئه‌مه‌ش ئاماژه‌یه‌ بۆ هێلێكى ڕوو له‌ هه‌ڵكشان له‌ ساڵى 2018 ه‌وه‌ بۆ ساڵى 2019 به‌ شێوه‌یه‌ك وڵات ئه‌و قه‌یرانه‌ داراییه‌ى ساڵه‌كانى 2014 – 2015 و شه‌ڕى داعشی تێپه‌ڕاند و قۆناغێكى پێشكه‌وتوو و بوژانه‌وه‌ى به‌ خۆیه‌وه‌ بینی.
ب‌.        به‌رز بوونه‌وه‌ى یه‌ده‌گى بانكى ناوه‌ندى له‌ كۆتایی 2019 و چاره‌كى یه‌كه‌مى 2020 له‌ 67.6 ملیار دۆلار له‌ به‌رامبه‌ر 64.3 ملیار دۆلار له‌ كۆتایی 2018.
ت‌.        نزیك به‌ ملیارێك دۆلار له‌ سندوقى وه‌به‌رهێنانى چین – عێراق كه‌ڵه‌كه‌ ببوو، حكومه‌ت زۆرینه‌ى، گه‌رنه‌ڵێن هه‌مووى ڕاكێشا بۆ دانه‌وه‌ى هه‌ندێك له‌ كورت هێنانى له‌ بودجه‌دا. ئه‌م سندوقه‌ ده‌رفه‌تێكى گرنگه‌ بۆ ئه‌وه‌ى نه‌وت بخرێته‌ خزمه‌تى ئاوه‌دان كردنه‌وه‌ و درچوونى ئابوورى له‌ پشت به‌ستن به‌ تاك سه‌رچاوه‌ى داهاته‌وه‌.
پ‌.        له‌ دوورینه‌وه‌ى به‌روبوومى 2019 – 2020، به‌ ئه‌ندازه‌ى پێداویستى ناوخۆ گه‌نم و جۆ و برنج و سه‌وزه‌ و سامانى ئاژه‌ڵ به‌رده‌ست بوو و ئه‌مه‌ش پاره‌یه‌كى زۆری گێڕایه‌وه‌ كه‌ خه‌رج ده‌كرا بۆ هاورده‌كرد و له‌ پێشتردا هاوكارى عێراقی كردووه‌ و له‌ ئێستاشدا هاوكارى عێراق ده‌كات تا نرخ به‌رز نه‌بێته‌وه‌ له‌ بازاڕدا و كاڵاى پێویست به‌رده‌ست بێت. ئه‌مه‌ش به‌ ده‌ستكه‌وتێكى گه‌وره‌ ئه‌ژمار ده‌كرێت بۆ كه‌م كردنه‌وه‌ى پشت به‌ستن به‌ داهاتى نه‌وت، هه‌روه‌ك دیاره‌ وجێگه‌ى ئومێدیشه‌ كه‌ حكومه‌تى ئێستاش سووره‌ له‌سه‌ر به‌رده‌وام بوون له‌سه‌ر ئه‌م ڕه‌وته‌ سه‌ربارى گلدانه‌وه‌ى 50 ملیار مه‌تر چوار گۆشه‌ له‌ئاو دواى ئه‌وه‌ى كه‌ به‌شێوه‌یه‌كى دروست سوود وه‌رگیر له‌ باران و لافاوه‌كانى ساڵى 2019  كه‌ ده‌كرێت هاوكار بێت بۆ ڕووبه‌ڕوو بوونه‌وه‌ى كه‌م ئاویى له‌ماوه‌ى ساڵانى داهاتوودا.
ج‌.         ووزه‌ى كاره‌با له‌ هاوینی 2019 نزیكى 23% زیادى كرد به‌ به‌راورد به‌ هاوینی 2018. هه‌روه‌ها كاته‌كانى بڕینی كاره‌با له‌ ساڵى 2019 كه‌متر بوو به‌ به‌رارودا به‌ ساڵه‌كانى تر. له‌ هاوینی 2020 هه‌ندێك پاشه‌كشێ به‌دی كرا، به‌ڵام هه‌وڵێكى باش به‌دی ده‌كرێت بۆ كه‌م كردنه‌وه‌ى ئازاره‌كانى هاوڵاتیان له‌ هاوینی 2021.
ح‌.         پشت به‌ستنى زیاتر به‌ دراوى نیشتیمانى له‌ ساڵى 2019، به‌ شێوه‌یه‌ك به‌ ڕێژه‌ى 8% به‌رز بۆوه‌ به‌به‌راورد به‌ ساڵى 2018 به‌ پێى ڕاپۆرتى بانكى نێوده‌وڵه‌تى، هه‌روه‌ها سه‌ركه‌وتوو بووین له‌ كه‌م كردنه‌وه‌ى وه‌رگرتنى موچه‌ى فه‌رمانبه‌ر له‌ فه‌رمانگه‌كانیان به‌ ڕێژه‌ى 30%  به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ فه‌رمانبه‌ر بتوانێت له‌ڕێگه‌ى كردنه‌وه‌ى هه‌ژمارێكى تایبه‌ت به‌ خۆى موچه‌كه‌ى له‌ ڕێگه‌ى كارتێكى زیره‌كه‌وه‌ وه‌ربگرێت، ئه‌مه‌ش بن دیوار كه‌متر ده‌كاته‌وه‌ و هاوكار ده‌بێت له‌پشت به‌ستنى زیاتر به‌ بانكه‌كان و ڕزگار بوون له‌ ئابوورى دراوى كاغه‌زیی. دكتۆر عه‌لاویش جه‌ختى له‌وه‌ كرده‌وه‌ كه‌ ئه‌و پڕۆسه‌یه‌ له‌ ئێستا به‌ ڕێژه‌ى 40% چووه‌ته‌ پێشه‌وه‌ و ئه‌مه‌ش ماناى ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئێمه‌ له‌سه‌ر ڕێگه‌ ڕاسته‌كه‌ین. 
خ‌.         پشكى كه‌رتى نا نه‌وتى به‌ رێژه‌ى 4.9% به‌رز بۆوه‌ له‌ كۆى به‌رهه‌مى ناوخۆ له‌ ساڵى 2019 به‌ به‌راورد به‌ ساڵى 2018، ئه‌مه‌ش به‌ته‌نها به‌ ماناى ئه‌وه‌یه‌ كه‌ 11.47 ملیار دۆلار خرایه‌ سه‌ر ئابوورى نیشتیمانى.
د‌.          پاشه‌كشێى قه‌رزى گشتى له‌ 115.2 ملیار دۆلاره‌وه‌ له‌ ساڵى 2017 بۆ 110.4 ملیار دۆلار له‌ ساڵى 2018 بۆ 104.4 ملیار دۆلار له‌ ساڵى 2019. قه‌رزى ده‌ره‌كیش كه‌م بوو به‌ 54 ملیار دۆلار له‌ ساڵى 2019 دواى ئه‌وه‌ى كه‌ له‌ ساڵى 2018، 59 ملیار دۆلار بوو . ئه‌م جیاوازییانه‌ش گرنگن بۆ بودجه‌ وئابوورى ... چه‌ندین كاری دیكه‌ش ئه‌نجامدران وه‌ك دانه‌وه‌ى شایسته‌ داراییه‌كان و چاره‌سه‌ر كردنى كیشه‌ى پڕۆژه‌ وه‌ستاوه‌كان و گێڕانه‌وه‌ى سه‌دان پڕۆژه‌ بۆ كاركردن و گه‌رشانه‌وه‌ى سه‌دان هه‌زار بێكار بۆسه‌ر كاره‌كانیان .  
به‌ پێى نوسراوى هه‌یئه‌ى نیشتیمانى بۆ وه‌به‌رهێنان ژماره‌ 52 له‌ به‌روارى 20 / 10 / 2019، 465 پڕۆژه‌ى وه‌به‌رهێنان له‌سه‌رجه‌م كه‌رته‌كاندا له‌ به‌روارى 1/ 1 / 2019 تا 31 / 8 / 2020 كێشه‌كانیان چاره‌سه‌رى بۆ كراوه‌ به‌ به‌هاى 27 ملیار دۆلار و نزیك 369 هه‌زار كرێكارى له‌سه‌رجه‌م پارێزگاكاندا خستۆته‌ سه‌ر كار به‌ شێوه‌ى ڕاسته‌وخۆ و ناڕاسته‌وخۆ. هه‌روه‌ها 181 پڕۆژه‌ به‌ به‌هاى 21 ملیار دۆلار كه‌ مۆڵه‌تى كاركردنیان وه‌رگیراوه‌ته‌وه‌، گه‌ڕاونه‌ته‌وه‌ بۆ ئیش كردن و 386 هه‌زار كرێكاریان خستۆته‌وه‌ سه‌ر كار. به‌و شێوه‌یه‌ كۆى ئه‌و پڕۆژانه‌ى چاره‌سه‌ریان بۆ كراوه‌ گه‌یشتۆته‌ 646 پڕۆژه‌ى وه‌به‌رهێنان به‌ به‌هاى 48 ملیار دۆلار و ئیش پێكردنى 782 هه‌زار كرێكار.
1.         له‌ ماوه‌ى پێنج مانگى 2020 دا:
جیاوازى سوڕاو له‌ ساڵى 2018 و ئه‌وه‌ى كه‌ دراوه‌ له‌ نیسانى 2020 به‌ پێى لێدوانه‌كانى به‌ڕێز وه‌زیرى دارایی، 5.4 میار دۆلاره‌ (6.5 ملیار دۆلار – 1.1 ملیار دۆلار) ئه‌وه‌ش كه‌ له‌ ژێر ده‌ستى ده‌وڵه‌ت ماوه‌ ئه‌كرێت وه‌به‌رهێنانى تیادا بكرێت بۆ ڕووبه‌ڕوو بوونه‌وه‌ى گوشاره‌كان  له‌وانه‌:
•           هه‌ره‌سه‌ هێنانى به‌هاى نه‌وت و گه‌یشتنى به‌ 17 دۆلار بۆ به‌رمیلێك له‌ چاره‌كى یه‌كه‌مى 2020 و جێگیر بوونى له‌ 40 دۆلار دواى ئه‌و كه‌مكردنه‌وه‌كانى ئۆپیك له‌ 2020، ئه‌وه‌ى لێره‌دا به‌رپرسه‌ ئه‌و ئابوورییه‌یه‌ كه‌ پشت ده‌به‌ستێت به‌ته‌نها سه‌رچاوه‌یه‌ك بۆ داهات و ئه‌و بازارانه‌ى كه‌ هیچ ده‌سه‌ڵاتێكمان نییه‌ به‌سه‌ریاندا سه‌ربارى زیاد بوونى به‌رده‌وامى خه‌رجییه‌كان. ئێمه‌ وه‌ك به‌رپرس هیچ جۆره‌ رێكاریچكمان نه‌دۆزیوه‌ته‌وه‌ بۆ چاره‌سه‌ر كردنى ئه‌و دۆخه‌.
•           ئه‌و گوشارانه‌ى كه‌ به‌ هۆى خۆپیشاندانه‌كانى تشرینی یه‌كه‌مى 2019 دروست بوو بۆ داواكارى ڕه‌وا كه‌ گرنگترینیان دامه‌زراندن و باشتر كردنى موچه‌ بوو، زۆر به‌رژه‌وندى و كارى په‌ك خست و زیانى به‌ موڵك و ماڵى گشتى گه‌یاند.
•           په‌تاى كۆرۆنا له‌ سه‌ره‌تاى ساڵى 2020 ده‌ستى پێكرد و بووه‌ هۆى په‌ك خستنى چالاكی و ژیانى گشتى ئابوورى. ئه‌وانه‌ى به‌و نه‌خۆشییه‌ كۆچی دواییان كردووه‌ تا 10 / 10 / 2020 گه‌یشتۆته‌ 9790 كه‌س. هیچ حكومه‌تێكیش به‌ بێ هاوكارى كردنى گه‌له‌كه‌ى ناتوانێت به‌ر به‌م په‌تایه‌ بگرێت، عێراق له‌سه‌ر ئاستى جیهان 15 هه‌مین و له‌سه‌ر ئاستى وڵاتانى عه‌ره‌بیش یه‌كه‌مین وڵاتى عه‌ره‌بی ییه‌ له‌ ڕووى زیان به‌ركه‌وتنى به‌م په‌تایه‌.

دووه‌م: ڕێكه‌وتنى ئۆپیك و بۆ كه‌م كردنه‌وه‌ى به‌رهه‌م
-           دابه‌زینی یه‌ك دۆلار له‌ نرخى نه‌وت كاریگره‌ى دروست ده‌كات به‌ به‌هاى 0.14% له‌ سه‌ر به‌رهه‌مى نیشتیمانى . ئه‌وانیش ده‌زانن كه‌ به‌رده‌وام بوونى دابه‌زینی نرخى نه‌وت به‌ درێژایی چاره‌كى یه‌كه‌مى 2020 تا گه‌یشته‌ 17 دۆلار بۆ هه‌ر به‌رمیلێك له‌ 2 نیساندا.  زۆرێك له‌وڵاتان نه‌وته‌كه‌یان به‌ زیان فرۆشت له‌به‌ر پڕ بوونى كۆگاكان و  نه‌توانین هه‌ڵگرتنى نه‌وته‌كه‌یان.
-           به‌ به‌هاى 17 دۆلار بۆ هه‌ر به‌رمیلێك، داهاتى عێراق زیاتر نابێت له‌ 21.9 ملیار دۆلار له‌ ساڵێكدا به‌بێ له‌به‌ر چاوگرتنى تێچووه‌كان ته‌نانه‌ت گه‌ر به‌ پێى خه‌مڵاندنى بودجه‌ش بتوانێت 3.540 ملیۆن به‌رمیل له‌ ڕۆژێكدا هه‌نارده‌ بكات ئه‌م داهاته‌ش زۆر له‌و كاته‌ كه‌متره‌ كه‌ به‌ هۆى بریارى ئۆپیكه‌وه‌ هه‌نارده‌ كه‌م كرایه‌وه‌. ئێمه‌ ئه‌گه‌ر مانگى ئه‌یلول له‌به‌ر چاو بگرین، به‌ پێى سۆمۆ 2.613 ملیۆن به‌رمیل له‌ ڕۆژێدا هه‌نارده‌ كراوه‌ و داهاته‌كه‌ى به‌ ئه‌ژمار كردنى تێچووه‌كه‌ى گه‌یشتۆته‌ 3.167 ملیار دۆلار به‌ هه‌نارده‌ كردنى 40.407 ملیۆن به‌رمیل له‌ رۆژێكدا.
-           عێراق به‌رگه‌ى ته‌واوى گوشاره‌كانى سه‌رى گرت تابتوانێت پابه‌ند بێت به‌ بڕیارى پێشووى ئۆپیكه‌وه‌. هه‌ر بۆیه‌ ڕه‌تى رێكه‌وتنه‌كه‌ى دۆحه‌ى كرده‌وه‌ كه‌ له‌ نێوان سعودییه‌ و ڕوسیا و قه‌ته‌ر ئه‌نجامدرابوو له‌ 16 / 2 / 2016. عێراق هه‌ر سوور بوو له‌سه‌ر هه‌ڵوێسته‌كه‌ى تا دواى تێپه‌ڕ بوونى چه‌ند مانگێك ناچار بوو كه‌ به‌و كه‌م كردنه‌وه‌ى ئاستى هه‌نادره‌ كردن ڕازى بێت كه‌ ئۆپیك و ڕوسیا داوایان كردبوو. به‌ڵام له‌گه‌ڵ قه‌یرانه‌ نه‌وتییه‌كه‌ى ئه‌م دواییه‌ 2019 – 2020، چه‌ند وڵاتێكى دیكه‌ش گله‌یی ئه‌وه‌یان كرد له‌ عێراق كه‌ پابه‌ند نییه‌ به‌و ڕێككه‌وتنه‌ى كه‌له‌گه‌ڵ ئۆپیك ئه‌نجامى داوه‌. دواى ئه‌وه‌ش كه‌ بازاڕه‌كان پڕكران له‌ زیاده‌ى نه‌وت، كۆمپانیاى سۆمۆ گله‌یی ئه‌وه‌ى كرد كه‌ ئه‌و كۆمپانیاو  پاڵاوگانه‌ى كه‌ له‌گه‌ڵ عێراقدا گرێبه‌ستیان هه‌یه‌، ده‌ستبه‌ردارى گرێبه‌سته‌كانیان ده‌بن به‌هۆى پاشه‌كشێى ئاستى گه‌شه‌كردن له‌سه‌ر ئاستى جیهانى و نه‌بوونى شوێنى پێویست بۆ هه‌ڵگرتنى نه‌وت و له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا پێشنیارى نرخى زۆر باشتریان هه‌یه‌ به‌ به‌راورد به‌ نرخه‌كانى عێراق. له‌ كۆبوونه‌وه‌كه‌ى نیسانى 2020 بۆ دیارى كردنى نرخ، وه‌زاره‌تى نه‌وت ناچار بوو كه‌له‌گه‌ڵ سعودییه‌ هاوڕا بێت بۆ هێنانه‌ خواره‌وه‌ى نرخه‌كان بۆ پاراستنى گرێبه‌ست و بازاڕه‌كان. لێره‌دا ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ گرفت بڕیارێك نییه‌ تا عێراق به‌ خواستى خۆى ئه‌وه‌ هه‌نارده‌ بكات كه‌ ده‌یه‌وێت له‌به‌ر ئه‌وه‌ى بازاڕ بازاڕى كڕیاره‌ نه‌وه‌ك فرۆشیار. له‌م دۆخه‌ى ئێستاشدا زۆرێك له‌ كڕیاره‌كان نه‌وتیان به‌ نرخێكى كه‌متر ده‌ست ده‌كه‌وێت و هه‌ندێك جاریش كوالێتییه‌كه‌شی باشتره‌، هه‌ر بۆیه‌ بۆ ئه‌وه‌ى كه‌ بیر له‌ چه‌ندێتى ده‌كاته‌وه‌، ئه‌بێت بیر له‌ نرخیش بكاته‌وه‌ و پێویسته‌ شته‌كان زیاد له‌ پێویست ساده‌ نه‌كرێنه‌وه‌.
-           هیچ كه‌سێك ڕێگرى له‌ حكومه‌ت ناكات بۆ ده‌ست به‌ردار بوونى له‌ ڕێكه‌وتنه‌كه‌ى له‌گه‌ڵ ئۆپیك و ڕاگه‌یاندنى گه‌ڕانه‌وه‌ى بۆ ئاستى هه‌نارده‌ كردنى پێشووى كه‌ 3.850 ملیۆن به‌رمیل بوو له‌ ڕۆژێكدا، ته‌نها یه‌ك شت ڕێگرى لێده‌كات كه‌ ئه‌ویش هاتنه‌ خواره‌وه‌ى به‌هاى دۆلار و به‌ به‌رپرسیار زانینی عێراقه‌ نه‌وه‌ك ته‌نها له‌سه‌ر ئاستى ناوخۆ، به‌ڵكو له‌سه‌ر ئاستى ده‌ره‌كیش له‌به‌ر ئه‌وه‌ى هاتنه‌ى خواره‌وه‌ى به‌هاى دۆلارێك له‌ به‌هاى نه‌وت به‌ ماناى كه‌م بوونه‌وه‌ى داهاتى نه‌وته‌ به‌ رێژه‌ى 2.6 ملیۆن دۆلار له‌ ڕۆژێكدا (به‌ پێى ئاستى هه‌نارده‌ى ئێستا)، بۆ قه‌ره‌بوو كردنه‌وه‌ى ئه‌و حاڵه‌ته‌ش پێویسته‌ ئاستى هه‌نارده‌ كردن تا 65 هه‌زار به‌رمیل  له‌ڕۆژێكدا به‌رز ببێته‌وه‌ به‌و گریمانه‌یه‌ى كه‌ نرخى نه‌وت له‌ 40 دۆلاردا بمێنێته‌وه‌. ئه‌گه‌ر حكومه‌ت بتوانێت مه‌زه‌نه‌ى ئه‌وه‌ بكات كه‌ ئه‌توانێت ئاستى هه‌نارده‌ كردنى به‌رز بكاته‌وه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ى كاریگه‌رى له‌سه‌ر نرخه‌كان دابنێت، ئه‌بێت ئه‌و كاره‌ بكات. هه‌مان شت ده‌توانێت ڕوو بدات گه‌ر لایه‌نێكى ده‌ره‌كى به‌هێز به‌توانێت جیاوازییه‌كان له‌ ئه‌ستۆ بگرێت له‌ به‌رژه‌وه‌ندى عێراق، بۆ نمونه‌ كاتێك كه‌ مه‌كسیك ڕه‌تى كرده‌وه‌ پابه‌ندى كه‌م كردنه‌وه‌ى ئاستى هه‌نارده‌ كردنى نه‌وت بێت كه‌ ده‌بوایه‌ 400 هه‌زار كه‌مترى هه‌نارده‌ بكردایه‌، هیچی نه‌مابوو كه‌ ڕێككه‌وتنه‌كه‌ى ئۆپیك پڵه‌س هه‌ره‌ بهێنێت و له‌گه‌ڵیدا نرخه‌كانیش هه‌ره‌س بهێنن به‌ڵام ئه‌مه‌ریكا به‌ڵینى دا كه‌ به‌شی زۆر پشكه‌كه‌ى مه‌كسیك له‌ ئه‌ستۆ بگرێت و مه‌كسیكیش ئه‌و به‌شه‌ى تر كه‌ مابۆوه‌، له‌ئه‌ستۆى گرت.

و: به‌ختیار ئه‌حمه‌د ساڵح

هەواڵی زیاتر

هەواڵی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست 14 خولەک پێش ئێستا

بانكێكی تری عێراق 150 ملیۆن دینار ده‌دات به‌ هاوڵاتیان

هەواڵی کوردستان 54 خولەک پێش ئێستا

لەهەولێر بازارێك گریگرت