X
ئیبراهیم سادق مەلازادە

ڕۆژئاوا، لەنێوان غەنوشی و هەیبەتوڵادا

ئیبراهیم سادق مەلازادە

 

هاوڕێمان دکتۆر عادل باخەوان، بابەتێکی نوسیوە بەناوی (غەنوشی یان هەیبەتوڵا : ڕۆژئاوا هەڵەکانی دوبارەدەکاتەوە)، پێم باش بوو لەجیاتی کۆممێنتی بۆ بنوسم لە پۆستێکی سەربەخۆدا ڕوانگەی خۆم لەوبارەیەوە بخەمە ڕوو، لەپێناو دەوڵەمەندکردنی بابەتەکە و قسەکردن لەسەر ئەوەی داخۆ تاچەند ئەو ئەرگومێنتەی دکتۆر عادل بەئاڕاستەیەکی دروستدا دەڕوات؟

یەکەم: دەبێ زۆر بە وردی جیاوازی نێوان ئەفغانستان و تونس لەبەرچاو بگرین وەکو دوو جوغرافیا و دەوڵەتی جیاواز، دوو خەڵکی جیاواز، دوو مێژوو و ئیسلام و کولتوری جیاواز. ئەوەی هاوڵاتییەكی ئەفغانی پێی سەرخۆش و مەست دەبێت لە شەقامەکانی کابوول، تەواو جیاوازە لەو مەستبوونەی کە تونسییەك لە شەقامەکانی تونسی پێتەختدا پێی مەست دەبێت. سێبەری بوتەفلیقە تائەو چرکەساتەش بەسەر هەموو شەقامەکانی تونسەوە دەشەکێتەوە، بۆیە حوکمی هەر هێزێکی ئیسلامی لە وڵاتێکی وەك تونس ئەگەر پێی وابێت ڕێگاکەی هەمیشە گوڵڕێژ کراوە، بەهەڵەدا چووە.
بەڵام ئەفغانستان، جیاوازە. ئاڵای موجاهیدەکان تاهەنوکەش بەسەر ئاسۆی سیاسی و کۆمەڵایەتی ئەفغانستاندا دەشەکێتەوە، سێبەری شەریعەت بۆ زۆرینەی ئەفغانییەکان داواکارییە، هەزار ئەمریکاش لەمپەر بێت، تەنانەت تاجیکەکانی ئەفغاستایش کە دژی تاڵیبانن، هەر بەناوی شەریعەتەوە شەڕی شەریعەتی تاڵیبان دەکەن. بۆیە ئەگەر کەرەستەکان و میتۆدی حوکم و سەرچاوەکانی شەریعەتیشییان جیاواز بێت، لەکۆتاییدا جیاوازییەکە لە وردەکاری دایە و هیچیدی نا.

دووەم: پرسیارە گرنگەکە ئەوەیە ئایا ڕۆژئاوا عەسای سیحری پێیە بۆ ئەوەی دەستەڵاتێك لاببات و دەستەڵاتێکی دیکە دابنێت؟ گومانێکی زۆرم لەو ئەرگومێنتەدا هەیە. هەرگیز پێم وانیە هێزی ڕۆژئاوا ڕەهابێت لەو بارەیەوە. مۆدێلی جیاوازمان هەن، ئەمریکا پشتیوان بوو بۆ کۆریای باشوور، بۆ ئەڵمانیا، بۆ ژاپۆن، ئەو سێ نەتەوانە توانیان هەڵبستنەوە، توانییان سوود لە سێبەری ئەمریکا وەربگرن و ببن بە نموونەی باڵا بۆ دونیای سیاسەت. بەڵام ئایا ئەمریکا لە ئەفغاستان و عێراق نەدەبوو بە سێبەر بۆ ئەوەی دوو دەستەڵاتی کۆریای باشوور ئاسا بینا بکەن؟

با لە ئەفغانستانەوە دەستپێبکەین: ئەفغانستان لەشەڕی ناوخۆی برایانی موجاهیدەوە پەڕییەوە بۆ مۆدێلی تاڵیبان. بەڵام هەم لە سەردەمی موجاهیدەکان و هەمیش لەسەردەمی دەستەڵاتی تاڵیبان ئەفغانستان دەبێتە مۆڵگە و پەناگەی سەلەفیزمی جهادی نێودەوڵەتی و لەوێوە پەلاماری نیویۆرك و لەندەن و پاریس بدەن. ئەوان تاوەرەکانییان هێنانە خوارەوە. بۆیە نەك هەر ئەمریکا، هەر هێزێکی دیکە بوایە، ئەو دۆخەی قبوڵ نەدەکرد. بۆیە کە ئەمریکا دەچێتە ئەفغانستان بۆبنبڕکردنی تیرۆرە، نەك لابردنی هێزێکی ئیسلامی. ئەگەر تاڵیبان نەبوایە بە پەناگەی دوژمنانی ڕۆژئاوا، وەکو ئێران لەوێش ئیمارەتی تاڵیبان درێژەی دەبوو.

سێیەم: لەماوەی بیست ساڵی ڕەبەقدا ئەمریکا لەنێوان دوو مۆدێلدا لە ئەفغانستان گیری خواردبوو. سەدان سەربازی بەکوشت دان، بەمەلایین دۆلاری تێدا بەفیڕۆ دا، لەپێناو سەرخستنی مۆدێلی یەکەم. مۆدێلێك لە کۆتاییدا هەموو گەنمەکەی لەئاشی تاڵیبان لێ دەکرد. بەو مانایەی هەر هێزە موجاهیدەکانی دوێنێ بوون گەڕانەوە کابوول و بەعەقلییەتێکی تاڵیبانی دەیانویست ئەفغانستانێکی جیاواز لەپەنا سێبەری ئەمریکا بینا بکەن. ئەمریکا چی بکات؟ هەر هێزێکی دیکە بوایە، زۆر زووتر ئەفغانستانی بۆ ئەفغانییەکان بەجێ دەهێشت، بۆ ئەوەی بۆخۆیان کێشەی خۆیان چارەسەر بکەن. ئێمە زۆر بەهەڵەدا چووین ئەگەر بزانین ئەمریکا و ڕۆژئاواش عەسای سیحرییان پێیە و بەئارەزووی خۆیان ئەمەیان دادەنێن و ئەویدیکە لادەبەن. خواست و ویستی گەلان، هەرچەند بێهێزیش بن، فاکتەری هەرەگرنگن لەهاوکێشەکاندا.

چوارەم: ئایا ڕۆژئاوا نەهزەی تونسی لە دەستەڵات لادا، یان هەر هیچ نەبێت ئەوە خواستی ڕۆژئاوا بوو؟ بەتەواوەتی گومانم لەو ئەرگومێنتە هەیە. ململانێی سیاسی لەتونس و ستراکتۆری کۆمەڵایەتی و سیاسی لە تونس بەتەواوەتی جیاوازن لەگەڵ ئەفغانستان.  لەتونس چەند هێزێکی سیاسی هەن، بە کەرەستەی سیاسی و قانونیی لەململانێدان بۆ بەڕێوەبردنی وڵات.

ئایا دەزانن تونس لەچ دۆخێکی سیاسی نالەباردا گوزەری دەکرد؟ سەرۆکی پێشووی تونس محمد عەبدۆ لە مانگی دوازدەی سالی ڕابردوو داوای هەڵوەشاندنەوەی پەرلەمانی کرد لەڕێگای پراکتیزەکردنی مادەی 80ی دەستور، وەکو چارەسەرێك بۆ قەیرانێکی قوڵی سیاسی و بژێوی خەلكی تونس. دووەم حیزبی سیاسی لە تونس سەرکۆنەی کودەتاکەی سەرۆکی تونسی کرد، بەڵام بەپێداگرتنەوە لەسەر ئەو قەیرانە قوڵەی کۆمەڵایەتی و ئابووری و تەندروستی و داخرانی کۆڵانەکانی بەردەم حکومەت بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان. بەو مانایەی حکومەتی هاوپەیمانی بەڕێبەرێتی حیزبی نەهزە لەقەیرانێکی قوڵدا دەیناڵاند. سەرۆکی تونس لەلایەن چەند حزبێکەوە لەژێر فشاردا بوو بۆ ئەوەی سنوورێك بۆ ئەو دۆخە سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئابوورییەی تونس دابنێت. بەڵام بەگشتی زۆربەی هێزە ڕاستەقینەکانی تونس هاوڕانەبوون لەگەڵ گرتنەبەری ئەوجۆرە ڕێوشوێنەی کە سەرۆکی تونس گرتییە بەر و بە کودەتا وەسفییان کرد. کەواتە کێشەکە لە حکومەتی هاوپەیمانیدا بوو نەك لەبەر ئەوەی حیزبی نەهزە ڕێبەرێتی دەکرد، بەڵکو بەهۆی ئەوەی حکومەت نەیتوانی قەیرانەکان چارەسەر بکات و حزبی نەهزەش واجیهەی ئەو حکومەتە بوو. لەکۆتاییشدا هیچ ڕێوشوێنێکی جیاواز لەدژی حیزبی نەهزە نەگیراونەتە بەر، وەکو ئەوەی لە میسر بییمان. حیزبی نەهزە ئێستاش هەر بەشێکە لە گەمەی سیاسی تونس. ڕۆژئاوا هێزی نەناردووە بۆ تونس و حیزبی نەهزە لاببات.

خۆ ئەگەر بەجیا قسە لە هەڵە کوشندەکانی نەهزە بکەین، ئەوە مەسەلەیەکی دیکەیە.  غەنوشی تۆمەتبار بوو بەوەی هەمان ڕێچکەی ئەردۆگان دەگرێتە بەر بۆ بەتاڵکردنەوەی ناوەرۆکی دامەزراوەکانی تونس، ڕێك وەکو ئەوەی ئەردۆگان لەتورکیا کردی. ئاکەپە، نموونەیەکی باڵابوو بۆ حزبی نەهزە لەتونس. ئاکەپە تورکیای لەهەموو مانەیەکی دیموکراسی بەتاڵ کردۆتەوە، دەستەڵاتی سوپای پێشوووی هەڵوەشاندەوە، ڕاگەیاندنی لەپەلوپۆ خست و ئێستا گەورەترین زیندانی دونیایە بۆ ڕۆژنامەنوسان. دادگای تورکیا بەتەواوەتی کەوتۆتە ژێر هەژموونی ئارەزووەکانی ئەردۆگان. سیاسییەکان و دامەزراوەکانی تونس بەتەواوەتی دڕدۆنگ بوون لەئاڕاستە و ئامانج و خواستەکانی غەننوشی و نایانەوێت هەمان ئەزموون لە تونسدا دووبارە ببێتەوە. بۆیە، ئەوە ململانێی سیاسی و باڵانسی هێزە لەوڵات بڕیار دەدات کێ بمێنێت و کێ بڕوات، نەك ڕۆژئاوا، لەگەڵ ئەوەشدا غەنوشی پەلکێش نەکرایە گۆڕەپانی توندوتیژی و گەمەی سیاسی لەتونس بەردەوام دەبێت.

پێنجەم: سیاسەت و ململانێی سیاسی بە لۆژیکی ڕەش و سپی کار ناکات. هێزیش (پاوەر) تەنها لەدەست گروپێك و دەوڵەتێکدا قۆرخ نەکراوە، هێز لەهەموو جومگەکانی دەوڵەتدا ئامادەیە. تەنانەت لە سیستمی سیاسی نێودەوڵەتیشدا هەرچەندە سوپەرپاوەریش هەبن، بەڵام سیستمێکی نێودەوڵەتیش هەیە بەپاشخانێکی قانونی و سیاسی و ئابووری زەبەللاح. هەموو شتێك مەحکومە بەباڵانسی سیاسی و ئابووری دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان. لێرەدا بانگەشەی ئەوە ناکەم کە ڕۆژئاوا بەرژەوەندی تایبەت بەخۆیان لەدونیای سێیەمدا نیە، بەپێچەوانەوە لەسەردەمی جیهانگیری و تەکنۆلۆژیادا بەرژوەندییەکان لەهەموو گونجێکی ئەو دونیایەدا بەرشوبڵاو بوونەتەوە. هەر هێزێك و گروپێك هەوڵی پارێزگاریکردن لەخۆی و بەرژەوەندییەکانییان دەدەن. بەڵام ئەو خواست و بەرژوەندییانە سنووردارن، ئەوە ئەگەر باوەڕ بەوە بێنیین کە ڕۆژئاوا دژ بە حزبی نەهزە گەلەکۆمەی کردبێت، کە لێرەدا بەتەواوەتی گومانم لەو تێزە هەیە. چونکە دۆخی تونسی دوای کودەتا ئەنجامی داخرانی کۆڵانەکانی دۆخی سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی بوو. حیزبی نەهزە بەتەواوەتی دەستەوسان وەستابوو لەوەی دۆخەکە چارەسەر بکات. بۆیەکێك ئەگەر بیەوێت بەدواداچوونێك بۆدۆخی ناوخۆی تونس بکات بەتەواوەتی لەو قەریانانە تێدەگات.

شەشەم: لەبەر ئەو هۆیانە، ئەو ئەرگومێنتەی کە دکتۆر عادل باخەوان واقیعی پەیوەندی نێوان ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵاتی ئیسلامی پێ دەخوێنێتەوە، بەتەواوەتی لەژێر گومان دایە، چونکە لۆژیکی هێز و ململانێ و سیاسەت بەو جۆرە کار ناکات. ئەو بەگریکردنە لە نەهزە، هەر لەبەرئەوەی چۆتە ناوگەمەی دیموکراسی نایکات بە فریشتە و مانای وانیە لەناوخۆی وڵات پەنای بۆ تیرۆر نەبردووە و خەڵکی نەکوشتووە، هەروەها تەنها لەبەر ئەوەی تاڵیبان چەکی دەستداوەتێ لەدژی هێزە سەربازییەکانی ئەمریکا لە ئەفغانستان نایکات بە شەیتانێکی سەرتاپا، چونکە تاڵیبان لەدەرەوەی ئەفغانستان پەلاماری ئەمریکای نەداوە و هیچ کردەیەکی تیرۆری لە نیویۆرک و لەندەن و پاریس و تەنانەت بەغدا و قاهیرەش ئەنجام نەداون. ئەمریکا دانوستانی لەگەڵ تاڵیبان کرد، ئەوە ڕاستە، بەڵام بۆ گەڕاندنەوەی هەندێك لەئابڕووی شکستی هێزەکانی بوو لەبەردەم هێزی تاڵیبان کە ئێران و هێزە دژە ئەمریکییەکان بەهەموو جۆرێك پشتیوانییان لێ دەکرد، لەوانەش ڕوسیا و چین و تەنانەت پاکستانی دۆستی ئەمریکاش. نەك لەبەرچاوی ڕەشی تاڵیبان بەڵکو بۆشکست پێهێنانی سیاسەتی ئەمریکا لە ئەفغانستان و ناوچەکە. ئەگەر پێمان وابێت ئەفغانستان بۆ ئەمریکا گوڵڕێژکرابوو، زۆر بەهەڵەدا چووین. بۆیە ئەمریکا دەبوایە ئەفغانستان بەجێبێڵێت، ئەگینا چارەنوسی لەهی یەکێتی سۆڤییەت باشتر نەدەبوو. دەیتوانی بەزەبری هێز بیست ساڵی دیکەش بمێنێتەوە و ڕۆژانە لاشەی سەربازەکانی بگەڕێنێتەوە ئەمریکا، بەڵام ئایا ئەوەیان بژاردەیەکی دروست بوو بۆ ئەمریکا؟

حەوتەم: ئەم یەقینە لەکوێوە دێت کە ڕۆژئاوا بڕیاری خۆی دابێت و تاڵیبان لەبڕی نەهزە و هەیبەتوڵا لەبڕی غەنوشی و جیهاد لە بڕی دیموکراسی هەلبژێرێت؟ ئەم ئەرگومێنتە تەواو لەژێر پرسیار دایە. هەروەها خۆسەلماندنی ڕۆژهەڵات، ڕۆژئاواییەکان بڕیاری لەسەر نادەن. هەروەکو ئەفغانییەکانیش ڕازی نەبوون ئەمریکییەکان بڕیار لەسەر ئایندەی ئەفغانستان بدەن. لە 2003 وە ئەمریکییەکان لە عێراقن. بەملیۆنەها دۆلارییان لەشەڕی دژ بە داعش سەرف کردووە. لەئاکامدا ململانێی سیاسی ناو عێراق ئەمریکا بڕیاری لێ نادات، بەڵکو هێزە عێراقییەکانن بڕیار لەچارەنوسی خۆیان دەدەن. ئەوە هێزە عێراقییەکانن بڕیار دەدەن ئەمریکا بمێنێتەوە یان بڕوات. ئەوە ئەمریکا نیە بڕیار لەچارەنوسی دەستەڵاتی هەرێمی کوردستان دەدات بەتەنها، بەڵکو ئەمریکا ساڵانێکە هاوار دەکات هێزەکانی پێشمەرگە یەك بخەن، بەڵام پارتی و یەکێتی ناتوانن یان نایانەوێت بیکەن. ئەوەش بەو مانایە دێت کە مەبەست ئەوە نیە ئەگەر پێشمەرگە یەکخرا ئیدی کورد پێویستی بە ئەمریکا نامێنێت، بەڵکو باڵانسی هێز لەناوچەکە، هێزە هەرێمیەکان و عێراق و گرێکوێرەکانی ناوچەکە هەموویان فاکتەری ئامادەن لەو ململانێ خوێناوییەدا. دەی خۆ لە رۆژئاوای کوردستان یەك هێزی کوردی، بەبەشداری هەموو کەمینە و عەرەبەکانی ناوچەکەش بەناوی هێزەکانی سوریای دیموکرات هەیە، بەڵام مانای ئەوە نیە کە باڵانسی هێز پشتگوێ بخرێت و هەر بۆ نموونە تورکیا لەو هاوکێشەیە بەدەر بێت.

هەشتەم و دواخاڵ: هێزە سەلەفییە جیهادییەکان درێغییان نەکردووە لە پەلاماردانی نیویۆرك و لەندەن و پاریس. درێغیش ناکەن. ئەمە پەیوەندی بە خودی ئەو دەستەڵاتە سیاسی و کۆمەڵایەتییانەی کۆمەڵگەی ڕۆژهەڵاتییەوە هەیە، کە مەحکومن بەکولتورێکی تایبەت و بەتۆڕێکی ئاڵۆزی کۆمەڵایەتی و سیاسی و ئابووری. ئایا ئەوە دەزانن کە زۆرترین تیرۆریست لەتونسی غەنوشیدا لەعێراق و سوریا و تونس و لەگەڵ هێزەکانی دەولەی ئیسلامی (داعش)دا بەرهەم دێن؟ لەگەڵ ئەوەش کە لە ئەفغانستان تاڵیبان هەیە و هێزەکانی دیکەش هەموویان هێزگەلێکن لەسەر بنەمای ڕوانگەیەکی ئیسلامی بەمۆدێل ئەفغانی دروست بوون، بەڵام تا ئەمڕۆ چەند تیرۆریستی ئەفغانی لەکۆڵانەکانی نیویۆرك و لەندەن و پاریس خۆیان تەقاندۆتەوە؟

بۆیە، خوێندنەوەی دونیا بەو ڕەش و سپییە ڕووبەڕووی ئیشکالییەتێکی گەورە دەبێتەوە. هێشتا هێزە ڕادیکاڵەکان لەدونیای عەرەبی و ئیسلامی هەڵنەوەشاونەتەوە بۆ ئەوەی 11ی سێپتێمبەری دیکە لە پاریس و لەندەن و بەرلین و واشنتۆن و بەغداد و هەولێر و قاهیرە نەبینین. کۆمەڵگەی ڕۆژهەڵاتی هێشتا لەکاردانەوەی قۆناغەکانی دوای کۆلۆنیالیزم دەژین و هەڵگری سەدان کێشە و ئاڵۆزی جیاوازن. هەر یەکێك لەو وڵاتانە بەکۆمەڵێك قەیرانەوە، لەپێشەوەی هەمووشییان قەیرانی بەرهەمهێنانی فیکر و بیرکردنەوەی لۆژیکدا دەناڵێنن. ئامادەباشی داگیرکران لەقوڵایی ئەو کۆمەڵگایانەدا ئامادەیە. بۆیە ئەوە ڕۆژئاوا نیە بڕیار لەچارەنوسی ئەفغانستان و تونس، تاڵیبان و نەهزە دەدات، بەڵکو ئامادەباشی ئەو دوو وڵات و هێزە و وڵاتەکانی دیکە و هێزە سیاسییەکانی دیکەن بڕیار لەچارەنوسی خۆیان دەدەن بۆ سەقامگیری و کۆمەڵگەیەکی بەختەوەر.

هەواڵی زیاتر

هەواڵی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست 2 کاتژمێر پێش ئێستا

وڵاتانی دراوسێ عێراق بێ ئاو دەکەن

هەواڵی جیهان 11 کاتژمێر پێش ئێستا

ئەنجامی هەڵبژاردنەكەی روسیا راگەیەنرا

هەواڵی کوردستان 12 کاتژمێر پێش ئێستا

راگەیەنراوێك لە پۆلیسی هەولێرەوە