گرنگ
نرخی دراوه‌كان له‌كاتی كردنه‌وه‌ی بازاڕ
به‌وێنه‌... له‌ رووداوێكی‌ هاتووچۆدا 4 كه‌س بوونه‌ قوربانی‌
هێزێكی تایبه‌تی عێراق گه‌یشته‌ ئه‌م ده‌روازه‌ سنوورییه‌

کراوەیی ئیسلامی

كاكەییەكان مێژوو و سروت و تایبەتمەندی ئایینی

09/06/2020

عەبدوڵڵا ئەحمەد محەممەد

پێشەكی
ئایینی كاكەیی یەكێكە لە ئایینە دێرینەكانی وڵاتی كوردەواری، ڕاجیایی زۆر هەیە لەسەر شێوەی بەدیهاتن و دواتر نەشونمای ئەم ئایینە، و تەنانەت هەندێ‌ لەمێژوونووسان و پسپۆڕانی ئەم بوارە بەلقێكیان دەزانن لەساداتی بەرزنجی، بەڵام دواتر نەشونماكردنی ئایینەكەیان بۆتە هۆی ئەوەی جۆرێك لەسەربەخۆیی ئایینییان پێبدات، كاكەیی لە ناوچەیەكی بەرفراوان نبە شێوەی پچڕ پچڕ یشتەجێن، هاوارییەكانی هەڵەبجە و قەڵخانییەكانی دیوی ڕۆژهەڵاتی كوردستان و بەشێكی كوردانی شەبەكی دەشتی موسڵ و كاكەییەكانی كەركوك پێكهێنەری ئەم ئایینەن و بەپەرش و بڵاوی لەجێگای تریشدا هەن، ئەمان خاوەنی بیركردنەوە و نەریت و ئایینداریی تایبەتی خۆیانن، لەم توێژینەوەیەدا زانیاری ورد لەبارەی ئایینی كاكەییەوە خراوەتە بەرچاو.

شوێنی جوگرافیی ئايیی كاكەیی:

كاكەیی ( كالكوانلۆ یان كانمانلۆ)شی پێ دەوترێت، كاكەیيەكان دابەش بوون و نیشتەجێبوونیان بە سەر  ناوچەكاندا بچڕبچڕ   بەسەر ناوچە جیاوزەكاندا دابەش بوون ، لەم دابەشبوونەشدا زیاتر لەسەر ناوچە سنوریەكاندا نیشتە جێ بوون، كاكەییەكان لەو پێكهاتە جێگیرانەن كە خەریكی پیشەی  كشتوكاڵن، بێدەنگی و ڕێز لەیەكگرتن لە سیماكانی ئەم پێكهاتەن ، ناوچەی سەرەكیان دەكەوێتە سنورەكانی  رۆژهەڵات و باشووری كوردستان ، هەندێكی تریان تر هەن كەلە ناوچەی خانەقین و قەسری شیرین بڵاو بونەتەوە و چەند گوندێكی تری كاكەیی هەیە لەسەر كەناری زێی گەورە ، هەروەها لەناوچەی تەلەعفەردا هەن كە تیرەیەكی سەرەكیان هەیە بەناوی (وەهاب ئاغا) ناسراوە كە لە ڕابەرانی كاكەیین، كاكەییەكان كە ملكەچی بنەماڵەی (بەرزنجی)ن لە نێوان چیای برادانوو چەمی خاسەدان ، بە كشتوكاڵەوە خەریكن و نزیكەی 1500 خانەوادەن، وەك: حەفتاو دوو پیرە، قەرەحەسەن و چۆڵمەك و سەید كاكی و مام باوە، لە بادینان و لە تەلەعفەر نەوەكانی سەید خەلیل و لە تەختەی نزیك كرند بە سەرۆكی سەید فەرەج سەهنە و تیپی سەیئەلی و هەواسەن و تفەنگداران بە سەرۆكی جیهان بەخش كە لە خێڵی گۆرانن، لە نێوان كرماشان و قەرمیسنی و قەسری شیریندان و بە عەلیوڵڵاهی بە ناوبانگن، لەناو قەڵغانیدا بە سەرۆكی ڕەشید سەڵتەنە پەیوەستن كە ژمارەیان نزیكەی 300 كەس ئەبێ لە ئێران بە كرند و سەرتەكر و تەختە لە خێڵی گۆرانن ئەمانیش بە عەلیئیلاهی بەناوبنگن و پەیوەستن بە سەی خلیل و فەتحی كوڕیەوە . لە ناوسنجایدا كە گەورەترین خێڵی كوردی رۆژهەڵاتی كوردستانە چەند سەرۆكێكیان هەیە و شیعە و سوننە یان تێدایە و بە عەلیئلاهی بەناوبانگن(1).

هەروەها لە ناوگۆراندا بە سەرۆكی قەمەر سولتان  و رەشیدخانوو قادر خان لە نێوان زەهاو و كرمانشادا هاتوچۆ دەكەن، هەروەها لەناو بەختیاری و حەفت لنك و لوڕ و جەیحون ئاوا و سەهەنە و كنی چەرمی سیاه بیم و كەندرخانە و دینەوەر و سەعدوا و خاك رێز و گەهوارە و مزرغەدا هەن و لە دێهاتەكانیان:

1. تۆپزاوا – شوێنی سەی فتاحی سەی خەلیل میریانە .
2. عەلی سەرا – جوانترین دێیانە.
3. زەنقرو تل ربع .
4. دەلسی بچوك و دەلسی گەورە.
5. ڕێزە و ئەلبوسەرج و  زەنگەلاوە یاخود جەنگەلاوە .
6. ئەلبومحەمەد و عەرەبكۆیی و ڕەفیق لە ناوچەی داقوقدا و  خانەوادەی جەمال ئاغا .
7. ئەبووكبسە.

لە خانەقین – لە ناوچەی خانەقین و گەبیە و مێخاس و حاجی قەرە و بێگە و عەمارا  و كەرەبو قەڵمە بە سەرۆكی ڕشید باوە وەلی سی باوڵە و بریكە پبڵاوی بچوك و ئەمین بپیر و دارەخورما، بە سەرۆكی سەید حسین سەید عزیز لە دێی سەی برزو بەلە جفستوو دەرە بەندچق، لە تەلەعفەر سەرۆكیان سەی یونسە لە سلێمانی لە گەڕەكی سەرشەقام خانەوادەی خوبیلە، ئیبراهیم ئاغا و حمەئاغای كوڕی هەروەها لە هەڵەبجەشدا لە سێ گوندی سەركیدا كۆبونەتەوە (هاوار و هاوارە كۆن و دەرەتوێ). هەمیشە كاكەییەكان پەیوەندی ڕاستەخۆیان لەگەڵ خەڵكی هەڵەبجەدا هەبووە و لە ژیانی كۆمەڵایەتی و سیاسی شاردا بەشداری چاكیان هەبووە، پاش ئەوەی لە ساڵی (1987) گوندەكانی كوردستان بەر هێرشی ڕگواستن كەوتن لەو مێژووە بە دواوە ئەو دێیانەش لەگەڵ دێیەكانی تری دەوروبەری شاری هەڵەبجە كاولكران و ڕاگوێزران بۆ كەمپی زۆرە ملێ لە نزیك شاردا.كاكەییەكان لە كوردستانی ئێراندا لە تونشامی و گۆزەران و كرمانشا و ئیسلام ئاواو و شاهابا و دێی یەكی نزیك شاری قروە و دێیەكی نزیك شاری سنە هەندێك دێهاتی دەوروبەری كرند و هەندێ شوێنی لوڕستان دەژین، هەروەها هەندێكی تریان لە ڕوسیا و لە هەرێمی (ئەل لیزابیت یولی) لە ناوچەی قارسدا دەژین(2).

هەروەك لە پێشدا ئاماژەمان پێدا شوێنی نیشتەجێبوونی كاكەییەكان بە شێوەیەكی سەرەكی لە نێوان سنورەكانی باشور و رۆژهەڵاتی كوردستاندایە و ئەو گوندانەی كە كاكەییەكانی تیادا بڵاوبۆتەوە بە شێوەیەكی پەرش و بڵاو و جیاجیا و لە ناوچە جیاجیاكاندا، لەم ناوچانەشدا بوونیان هەیە: دەلەسی بچوك و دەلەسی گەورە، زەنقڕ و عەلی سەرایی و تۆپزاوا و گیقووعەرەب كۆر و ئەبو دەعە، زۆرێك لە سەرچاوەكان باس لەوە دەكەن كە كاكەییەكان سەر بە زاراوەی گۆرانن و لقێكن لە لقەكانی ئەم زاراوەیە كە لە ناوچەی زەهاودا دەژین، لە پێشدا بە گۆرانی دواون ئێستا ئەم شێوەزارە لەناویاندا زۆر كەم بۆتەوە، ئەو گوندانەی كە تێیدا دەژین وەك: حاجی ئەحمەد دارەكە – شای توتیا و مەجید محەمەد و قەڵەمی كاكەیی و بەرخ باران و ئاوایی مارف و بێشكمان و مستەفا مەجلولای تایەفەی خەفوور  و مەجلولای تایەفەی عەولعزیز، هەندێك لەم تیرە كۆچیان كردوە بۆ بەشی ناوچەی فەیزوڵای لای خانەقین لەناو كوردستانی عیراقدا لەم گوندانە دا دەژین: سەرقزل َ و بەردی علی و بەردی پارسن و ترشاوەی لەتیف و گوری گروش و سەی مستەفا، بیروباوەڕی ئەم لقەی گۆران (ئەهلی هەق – یارسان – عەلیئیلاهی – زەردەشت ...) یان تێدایە، سەرچاوەیەكی تر ئاماژە بە بوونی كاكەییەكان دەكات لە كوردستانی رۆژهەڵاتدا كەلە چەند ناوچەیەكی جیاوزدا بڵابونەتەوە و تێیدا نیشتەجێ بوون وەك شاری كرماشان كە زۆربەی كاكەییەكان لەم شارە و دەوروبەریدا كۆبونەتەوە وەك دێهاتەكانی: گوربان و ناوەی عوسمان وەند و سانی رۆستەم، ئەمە جگە لە هەندێ لە دێهاتەكانی ناوچەی ماهی دەشت و دێهاتەكانی ناوچەی بلوار بە تایبەت میان دەربەند و باڵادەربەند و پشت دەربەند،  لەشاری داڵەهۆ كە گرنگترین ناوچەی شوێنەواری نیشتەجێبوون و بڵاوبونەوەی دینی یارسانە  شوێنەكانی دیكە وەك شاری  كرندی ڕۆژاواو و ناوچەكانی نزیكی شاری گەهوارە و لادێكانی دەوروبەری و قەزای قەسری شیرین (10%) یارسانین و لە قەزای سەهنە و دینەوەر، پاش داڵەهۆ گرنگترین و سەرەكیترین سەنتەری یارسانیەكانە هەندێ لە لادێكانی قەزای كەنگاوەر و ئەسەدئاباد و هەمەدانیش پەیڕەوی ئەم دینەن، لە قەزای سرای باواجانی بەشی چەموو زیزك بە تەواوی پەیڕەوی یارسانن، لە قەزای هەرسین و لادێكانی دەوروبەری وەك گوندی (زەینەب و گرەبان ) بە تەواوی یارساننیشنن، هەروەها پرۆفیسۆر ئێزەری لەسەر ئەو بڕوایەیە ئەگەر بمانەوێت ژمارەی یارسانەكان لەم ناوچانەدا بەرێژەی سەدی ئەژمار بكەین ئەوا دەردەكەوێت كە لە پارێزگای كوردستان (16%) و لە لوڕستان (20%) لە كرماشان (30%) لە ئیلام (20%) لە هەمەدان (41%) بەڵام ئەم ئەژماركردنە كێشەی تیادایە لەبەر ئەوەی كە سەرچاوەیەكی بە توانا بە شێوازێكی ڕەسمی بە دەستەوە نییە(3).

ریشەیی مێژوویی ئایینی كاكەیی

بەدرێژایی سەدەكان شاخە دوور و جوانەكانی داڵەهۆ لەباشوری كوردستانی ئێران پەنایان بە مامۆستایانی ڕێبازێكی ئاینی داوە، لەم شاخە بەرزانەدا پەیڕەوانی ئەهلی هەق (ناوێك كە ئێستا دەیانەوێت بەوەبانگ بكرێت) ئاكارە عەشیرەتیەكانی خۆیان دەپاراست كۆبونەوە نهێنیەكانی خۆیان دەگرت، هەروەها ئەهلی هەق بە گشتی بە عەلی وڵایی (پەیڕەوانی عەلی كوڕی ئەبوتاڵیب) ناسراون، خودی گەورەكان ڕێبازی خۆیان، بە دینی (یار) یان دۆستوو خودا بانگ دەكەن و خۆشیان بە تایەفە یان یارسان لە ئێران و كەكەیی لە عیراق دەزانن، دیارە مێژوونووسان ئەوندە باسی ناوی كاكەیی و بنەما و بیروباوەڕ و نەریتەكانیان كردووە ئەوەندە خۆیان لە قەرەی سەرهەڵدانی ئەم ئایینە نەداوە و  نەیانتوانیوە ڕایەكی یەكلاكەرەوە بۆ سەرهەڵدانی دیاری بكەن . هەندێك پێیان وایە مێژووی سەرهەڵدانی ئایینی كاكەیی دەگەڕێتەوە بۆ كۆتایی چاخی سەلجوقیەكان كە دروشمی برایەتی و هاریكاریان هەڵگرتووە لە شێوە و شێوازی دەرونیشدا ویستویانە كارگێڕی و ڕێبەرایەتیەكی سەربەخۆ لە ئەنادۆڵ دامەزرێنن بە تایبەتی لە كاتی كزی و پەشێوی سەلجوقیەكاندا(4).

هەر لەبارەی مێژووی سەرهەڵدانی ئەم ئایینە هەندێ لێكۆڵەران وەك بەشێك لە ئیسلام سەیری ئەم ئایینە دەكەن و هۆكاری سەرهەڵدان و پەرەسەندنی دەخەنە پاڵ توندڕەوەكانی بزوتنەوە شیعەكان، هەروەها هەندێكی تر لەمێژوونوسان پێیانوایە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی مەغۆل، لە دەقە مێژوویەكاندا ناویان هاتووە بە شێوەی (مارزەدین كاكوو، هوسامەدین كاكە)، نووسینی ڕۆژهەڵاتناس و كوردناسەكان دەری ئەخەن كە ئەم تەریقەتە لە سەدەی (14)ی زاینی لە هەورامان دامەزراوە و شوێنی ئەوان زاگرۆس بووە، لە هەمان كاتیشدا بیروبۆچون هەیە لەبارەی مێژووی سەرهەڵدانی ئەم ئایینە كە دەیگێڕێتەوە بۆ ساڵی (786ز)، هەيانە ئەم ئایینە دەگەڕێنێتەوە بۆ سەدەی دووەمی پێش كۆچی، بە پێی ئەو بەڵگانەی لە بەردەستایە ئەم ڕێوڕەچەیە لە سەدەی دووەمی كۆچیدا لەلایەن بالولی ماهی یەوە (000-319ك) بەرامبەر 719ز لە كرماشان بەدیی هاتووە لە سەدەی حەوتەم و هەشتەمی كۆچیدا بەهۆی سان سەهاكی بەرزنجیەوە لە هەورامان و شارەزووردا پەرەی سەندووە(5).

بۆچونێكی تریش هەیە كە كاكەیی لە ئایینە كۆنەكانی كورد دادەنرێت و مێژوەكەی بە (800ساڵ) بەر لە ئێستا و بۆ زەمانی سوڵتان سەهاك دەگێڕێتەوە، هەر لەبارەی دەركەوتنی ئەم ئاینزایە لە ژێر چەند ناوێكدا وەك (ئەهلی هەق – یارسان –كاكەیی) چەند ڕاو بۆچونێكی جیاواز هەیە سەبارەت بە ئەهلی هەق، یارسانەكان پێیان وایە هەرچی بیروباوەڕی دینی تر هەن هەمویان كۆتاییان پێ دێت تەنها بیروباوەڕی ئەمان نەمرە، چونكە لەسەر هەقن و لە ڕاستی و خواپەرستی گەشتوون، هەر لەم بوارەدا  دەڵێن هەریەك لە (بالولی ماهی ، حسینی كوڕی مەنسور كەبە مەنسوری عەلاج بەناوبانگ بووە، باباتاهری هەمەدانی و خواجە حافیزی شیرازی) چەندین كەسی تریش كە لە خۆشەویستی خوادا خۆیان توانۆتەوە لەسەر دینی ئەمانە بوون(6).

هەرچی دەربارەی ناوی یارسانە ئەوەیە كە ئەم ناوە لە بنەرەتدا (یاریسانە) بەڵام شتێكی ئاشكرایە لە هەندێ ناوچەی كوردەواریدا هەندێ وشە هەن بۆ ئەوەی بە ئاسانی بتوانرێت دەرببڕێت پیتێكی بۆ زیاد دەكرێت یان كەم دەكرێتەوە، لێرەوە بۆمان دەردەكەوێت پیتی (ی) نێوان ( یار – سان) نەماوە وو بووە بە ( یارسان) كە بە مانای یاوەری سان، یان شوێنكەوتەی سان یان لایەنگری سان دێت، مەبەستیش لە سان ئیسحاقی بەرزنجیە(7).

دەبارەی ناوی كاكەیش چەند بۆچونێك هەیە: كاكەیی وشەیەكی كۆنی كوردییە هەم بە واتای برای گەورە و هەم بۆ ڕێزگرتن لە كەسێك بەكاردەهێنرێت، هەروەها دەوترێت (شێخ موسا شێخ عیسای بەرزنجی) كە هەردووكیان كوڕی (باباعلی هەمەدانی )بوون پاش ئەوەی هاتونەتە بەرزنجە و تیایدا نیشتەجێبوون ویستویانە مزگەوتی بەرزنجە نوێ بكەنەوە لەكاتی دارەڕاكردندا یەكێك لە ڕایەڵەكان كورت بووە و نەگەشتۆتە ئەم سەر و ئەوسەری دیوارەكە، دەڵێن (سوڵتان ئیسحاق) لەو كاتەدا گەنجێكی پێگەیشتوو بووە دیویەتی باوكی بە ڕیشی سپیەوە بە دەست كورتی دارەكەوە داماوە، بە برا گەورەكەی خۆی وتووە كاكە بكێشە و دارەكە درێژ بووە و بووەتە مایەی دڵخۆشی باوكی، بۆیە هەڵگرانی ئەم بۆچونە لایان وایە ناوی كاكەیی لە (كاكە)وە هاتووە ئەم بۆچونەی سەرەوە تاڕادەیەك چیرۆك ئامێزە، گەلێك بیروڕای تر هەن كە لە ڕاستەوە نزیكن یەكێك لەو بیروبۆچونانە ئەوەیە كەكاكەییەكان هەركەس لەسەر ڕێ و ڕەچەكەیان بێت بە برای خۆیانی دەزانن، ئاشكراشە كە لە زمانی كوردیدا بە برای گەورە دەوترێت كاكە، هەروەها بۆ ڕێزگرتن لە كەسێك بۆ ئەوەی بە ناوی سادەییەوە بانگ نەكرێت(8).

بنەما و بیروباوەڕەكانی ئایینی كاكەیی
یەكەم: یەكتاپەرستی و دۆناودۆن لە ئایینی كاكەییدا:

كاكەییەكان خاوەنی كۆمەڵێك بیروباوەڕی ئایینی و پرەنسیپی تایبەتن كە جیاوازە لە ئاینەكانی تر وەك ( مەسیح و ئیسلام و یەهود و .... تاد)، كاكەیی باوەڕی ڕەها و ڕەوایان بە خواوەندی گەورە و یەزدانی بەخشندە هەیە، دیارە ئەمەش بۆ خۆی جەختكردنەوەیە لەسەر ئەوەی كە ئەم ئایینە ئاستێكی یەكتاپەرستییە، لەگەڵ ئەوەشدا  دژی هیچ بیروبۆچونێك و بیروباوەرێكی ئایینی نین(9).

بەپێی باوەڕی كاكەییەكان هەموو مرۆڤێك خاوەنی گەردیلەی خودایە، ئەو گەردیلانە لە مرۆڤی ئیماندار  و چاكدا گەشە دەكەن و لە مرۆڤی بێ ئیمان و خراپیشدا دەپوكێتەوە، لێرەشەوە دەڵێن دۆناودۆنی ڕۆحەكان لە جەستەیەكەوە بۆ جەستەیەكی تر لەسەر بنەمای ئیمان و كردەوەی خاوەنەكەیەتی، ئەگەر كەسێكی ئیماندار  و چاك بێت ئەوا روحەكەی بۆ جەستەیەكی پاكتر دەڕوات، بە پیچەوانەشەوە و دەچێتە جەستەیەكەوە ئازار و ناخۆشی دەچێژێت، بەپێی دید و بڕوای ئەم ئایینە ڕوحەكان هەر لەم دونیایەدا سزا دەدرێن ، نەك لە جیهانێكی تر، هەروەها بە پێی بیروڕای ئەم ئایینە هەموو روحێك هەزار و یەك تەن دەگەڕێ و ئنجا دەچێتە دنیای نەمری دنیای بێ جاویدانی(10).

دووەم دروستبوونی گەردوون لە ئایینی كاكەییدا:

دەربارەی دروست بوونی دنیا لای كاكەییەكان دەڵێن سەرەتا هیچ شتێك نەبووە ( مەولا) دووڕ بووە لەناو دەریا لە گێژاوی دەریا هاتووەتە دەرەوە و دنیای هێناوەتە دی ناوی خۆی ناوە          ( خاوەندكار) ئاسمان و زەوی دروست كردووە بۆ ماوەی 72 هەزار ساڵ لە كەناری دەریا بە تەنها بووە پاشان (جوبرەئیلی) دروست كردووە، ئنجا فریشتەكانی دروست كردووە وەك (ئیزرائیل – میكائیل – ئیسرافیل)، هەروەها لە ئایینی كاكەییدا سروودی تایبەت هەیە سەبارەت بە دروستبوونی دنیا ئەمەش چەند دێڕێكە لە  سروودەكە :

        حەفت دوو تەن بەیان بۆ وەچان پێتان  –    تەحقیق بزانان مەعلوم بۆ لێتان
        ئەوسانە لەوبی ، نەئاریابی                –    نەئەرش بی نەفەرش ، جیهان دەریابی
       مەولا دووڕ بی دوڕوەتەی دەریا           -   وە دوڕ بەرئاما ، جیهان كەرد مەیها
       ئاوەڵیش نیا ، وە خاوەنكار               -   عرش و قورش و فەرش ، ئەوسا دا قەرار
       هەفتا هەزار ساڵ تاك و تەنیا بی         -    نەڕووی دەلیا وە چۆگان باز كەرد
      نەخاكی بیسات سازا جیبرئیل             -   تابی وە هامراز خالقی جەلیل
     ئەوەڵ ئیجاد  كەرد چوار مەلەك هەر چوار   -    ئاسمان كەمین ئەوسا دا قەرار(11)

سێیەم: پایە و كۆڵەكەكانی ئایینی كاكەیی و ناوەرۆكی

     سەبارەت بە بنەماكانی ئەم ئایینە چوار بنەمان كە لەسەر هەموو تاكێكی شوێنكەتووی ئەم ئایینە پێویستە پابەندیان بێت و پەیڕەوی كردنی ئەم چوار بنەمایەش نیشانەی باوەڕێكی بەجێیە وەك لەم دێڕە هۆنراوەیەدا باس كراوە :

یاری چوار چێوەن ، باوەڕش وەجا    -    پاكی و ڕاستی و نیكی و ڕەوا

واتە ئایینی یاری یان یارستانی چوار بنەمایە، دەبێت جێبەجێی بكەیت ئەوانیش (پاكی و ڕاستی خۆنەویستی و قەناعەت)، كتێبی پیرۆزی كاكەییەكان (سەرەنجام)ە كە كۆكراوەی كتێب و نامەكانی ئەهلی هەقن، كە بڕوا وایە لە سەدەی (8كۆچی)دا نوسراونەتەوە كە بە (كەڵامی خەزانە) یان سەرەنجام ناوزەند دەكرێت، سەرەنجامیش لە شەش بەش پێكهاتووە ( بارگە بارگە، دەورەی هەفتەوانە،  گلێم و كەول، دەورەی چل تەن، دەورەی عابەدین، وردە سەرەنجام)، گیانلەبەرە خۆراكیەكان لای كاكەییەكان پیرۆزن ئەم پیرۆزیەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی ئەم گیانلەبەرانە دەكەنە خێر و  قوربانی كە یەكێكە لە  مەرجەكانی یارانی كاكەیی كە دەبێت ئەنجامی بدەن، لەم قوربانیەشدا زیاتر ئەو گیانلەبەرانە دەگرێتەوە كە لە ڕەگەزی نێرن، هەروەها یەكێكی تر لە تایبەتمەندیەكانیان بریتیە لە بە حەرامزانینی هەموو جۆرە خورادەنەوەیەكی سەرخۆشكەر ، هەروەها درۆ و دزی و خیانەت و سوێندی درۆ بە تاوانی گەورە لە قەڵەم ئەدەن .هەروەها نەخواردنی گۆشتی بەراز كە بە دەق لە ئایینی كاكەییدا حەرام كراوە ، هاوكات لەسەر هەموو یارسانێك پێویستە كە شەوانە پێش چوونە سەر نوێنی خەوتن تۆبە بكات لە هەموو كردارێكی ناڕەوا كە كردبێتی یان وتبێتی، دەبێت ئەم پارچە هۆنراوەیە بڵێت: (12)       
     (ئەوەڵم یار ئاخرم یار وە ئیشارەتی پیروپاشا  -  ئەوەڵم یار ئاخرم یار داود كۆسوار)

چوارەم : لایەنی كۆمەڵایەتی و شێوەی هاوسەرگیرییان:

كاكەییەكان، بەشێوەیەكی گشتی لەڕوانگەی كۆمەڵایەتییەوە كراوەن، لەگەڵ هاوبەشە مسوڵمانەكانیاندا زۆر تێكەڵن، لە هەموو بۆنە ئیسلامییەكاندا ئامادەن بەشدارییان لەگەڵدا بكەن، تەنانەت هاوارییەكانی شاری هەڵەبجە كە لقێكی ئایینی كاكەیین كاتێك لەو شارەدا بۆ یادی لەدایكبوونی پێغەمبەری ئیسلام (د.خ) بانگهێشت دەكرێن زۆر دڵفراوانانە بەشداری دەكەن، هەروەها لە پرسەی مسوڵماناندا زۆر بەچڕی هاوبەشی غەمیان دەبن، ئەمە بۆ هەموو كاكەییەكان شتێكی ڕاستە و بەدرێژایی مێژوو كاكەیی لەهیچ ناوچەیەك بەركەوتنی لەگەڵ مسوڵماناندا نەبووە، بەوپەڕی بڕوای پتەوی خۆیشیان دەستیان بەئایینی خۆیانەوە گرتووە و مسوڵمانانیش نەبونەتە لەمپەڕ لەبەردەمیاندا، لەلایەنی هاوسەرگیریشەوە زیاتر لەنێوان خۆیاندا هاوسەرگیری دەكەن و بووك و زاوا دوای گۆڕینەوەی ئەڵقەی هاوسەرگیری وەك پیرۆزی دەچنە زیارەتی (باوە ئیسحاق) و پاشان زەماوەند دەكەن، لایان ئاساییە كچیان لەگەڵ كوڕی مسوڵماندا هاوسەرگیری بكات و زەماوەندی لەم شێوەیەش چەندینجارە بۆتەوە و زۆر بەسنگفراوانییەوە وەریانگرتووە،(13) و كچیشیان لەمسوڵمانان خواستووە و پێیانداون، بەڵام زیاتر بەوانەیان دراوە كە بڕوایان بە ئایینی ئیسلام هێناوە!


لایەنە شاراوەكان لە ئایینی كاكەییدا:
یەكەم: جەم

جەم لەبنەڕەتدا وشەیەكی ئاوێستاییە و بە واتای (كۆبوونەوە) دێت، لە شارەزوور و هەورامانیشدا ئێستاش هەر بەهەمان واتا  بەكاردێت، بۆ نمونە دەوترێت (هەمویان جەمن ) واتا هەموویان كۆمەڵن.

جەم یەكێكە لە گرنگترین و شاراوەترین لایەنەكان، كاكەییەكان گرنگیەكی زۆری پێ دەدەن و پابەندن پێوەی، ئەو شوێنەی كە جەمی تیا دەكرێت پێی دەوترێت (جەمخانە) لەم شوێنەدا پێویستە هەریەكە لە چینەكانی ئایینی كاكەیی كە پیكهاتوون لە ( سەید ، خەلیف ، خادم یان چاوەش، كەڵام خوان ) بوونیان هەبێت بە بێ بوونی ئەمانە كەناومان هێنان ناتوانرێت جەم ببەسترێت، چونكە ئەمانە سەردەستە و رێخەری جەمن(14).

ئەم رێو ڕەسمە لە شەوێكدا ساز دەكرێت و بەبێ ئاگاداربوونی هیچ  كەسێكی بێگانە، واتە جگە لە كاكەیی نابێت ئامادەی ئەو جۆرە مەراسیمە بێت، ئەمە نەزرو نیازە كە هەندێ جار هەفتانە یان مانگانە ئەنجام دەدرێت، ئەم هەموو جەمخانەیە لە شەوانی پێنجشەممە یان شەوانی هەینی دەكرێت، بۆ لە دایكبوونی منداڵێك یان بۆ مردنی كەسێكی ئازیز ، یان بۆ ئاهەنگی هاوسەر گیری كچ و كوڕ، یان وەك و فەریزەیەكی ئیمانی دەیكەن. (15)

مەرجەكانی جەم و جەمخانە:

تەنها پەیڕەوانی ئەم ئایینە دەتوانن بەشداری ئەم رێوڕەسمە بكەن، ئەوانەی لەم ڕێو ڕەسمەدا  بەشدار دەبن، دەبێت چ لەبارەی جەستەی و چ لە بارەی روحیەوە تەندروست بن بەنیشانەی ڕێزلێنان و ئامادەبوون بۆ خزمەت سەری خۆیان داپۆشیبێت و كەمەربەند ببەستن بە كەمەریانەوە. ژمارەی ئەو كەسانەی كە لەم رێووڕەسمەدا كۆدەبنەوە نابێت لە حەوت كەس كەمتر بن، هەروەها ئەو كەسەی دەچێتە ناو جەمەوە ئەبێت پشتێن ببەستێت و جلی كوردی لەبەر بكات، لە هەمان كاتدا ئەو كەسە دەبێت سەرەتا كڕنوش بۆ خودای مەزن ببات، لەپاش كڕنوش بردن پێویستە لەسەر ئەژنۆ دابنێشێ و دەستی ئەو كەسانە كە لە تەنیشتیەوە  دانیشتوون ماچ بكات. (16)

لە جێگای ڕێوڕەسمەكەدا ئەگەر ئەندامان كەم بن  پێوستە بەشێوەی بازنەیی دانیشن، بەڵام ئەگەر زۆر بوون، ئەوانە ئەندامی رێوڕسمەكە لە دوو ڕیزی هاوشان دادەنیشن. لەم ڕێوڕەسمەدا هەموو سەختیەك چارە دەكرێت و ماوەیەكی دیاری كراوی بۆ دائەنرێت بە پێی گرنگی ڕووداوەكان، لەم ڕێو ڕەسمەدا لەسەر ئاوازی موسیقا ستایش دەخوێنرێتەوە، لە حاڵی پڕ هەیبەتی زكردا دەروێش بە ئاوازی تەمبوور ئەچنە حاڵی فەنا بوون لە كونجێكی گەرمدا پێكدێت و یەك دەستی یەك  دەگرێت. (17)

دووەم: نوێژو و ڕۆژوو :
لە ئایینی كاكەییدا شتێك نییە بەناوی نوێژ، زیاتر ئەم ئایینە سۆفیگەری و نزا و پاڕانەوەیە، نەك ئایینی نوێژ بۆ دوعا و نزیكبوونەوە لە خوا و هاتنە كایەی مرازیان بێت،  دەربارەی ڕۆژو و لای كاكەییەكان سێ ڕۆژ بەڕۆژو دەبن، هاوكات لەگەڵ ئە مەدا كاكەییەكان جیاوازن لەڕووی گرتنی ئەم ڕۆژوەوە، هەندێكیان ڕۆژووی مەڕینۆ دەگرن هەندێكی تریان ڕۆژووی قەوەڵتاس، ئەمە بۆتە هۆی ئەوەی لەڕووی ڕۆژووگرتنەوە لەیەكتری جیاواز بن،  بۆیە هەندێك لە مێژونووسان ڕۆژووی كاكەییەكانیان بە هەڵە كردۆتە شەش ڕۆژ. (18)

ڕۆژووی مەڕینۆ، لە 12 ی چلەی گەورەی زستان تا 14ی چلەی گەورەی زستان دیاری كراوە، ئەم ڕۆژووە لەوەوە  سەرچاوەی گرتووە  كاتێك (سان سەهاك) و سێ كەس لە یارانی بەرەو دێی شێخان بەرێ دەكەون براكانی لەگەڵ هۆزی (چیچەك) ئەكەونە شوێنیان و ئەمانیش دەچنە ناو ئەشكەوتی (مەڕینۆ) و سێ رۆژ لەوێ دەمێننەوە بێ خواردن، پاشان گەردەلولێك هەڵدەكات و سوپای (چیچەك) لەناو دەبات و ئەمانیش ڕزگاریان دەبێت. (19)  

بەڵام ڕۆژووی یارانی قەوڵتاس، لە ڕۆژووی 14 ی چلەی گەورەوە تاوەكو 16 چلەی گەورەی زستانە، ئەم ڕۆژووە لەبەر ئەوەیە كە هەندێك كەس بەناوی یارانی قەوڵتاس لە زستاندا پێكەوە هاوپەیمانیان ئەبن كە سێ ڕۆژ ڕۆژووی غار لە كێوی شاهۆ بەجێ بهێنن و هەر لەسەر ئەو بەلێنە ئەچنە ئەو كێوە و نیاز ئەكەن لەوێ سوڵتان سەرفرازیان بكات،  لەو كاتەدا گەردەلوول هەڵدەكات و بە فرێكی زۆر دەبارێت و سێ شەو و ڕۆژ یارانی قەوڵتاس لە ژێر بەفردا دمێننەوە، تاكو سوڵتان دێت بە هانایانەوە و ڕزگاریان دەكات، ڕۆژوو لە ئایینی كاكەییدا لەسەر كەسانی باڵق چ نێر بێت یان مێ پێویستە بیگرێت، ئەگەر كەسێك بە ئەنقەست ئەو ڕۆژووەنەگرێت بە گوناهكار و ملهوڕ ئەژمێردرێت و خوا لە گوناهی خۆش نابێت، لەم بارەیەوە (پیر بنایامین ) ئەڵێت:

هەركەس كەڕۆچەی پادشام كەل كەرۆ
پادشام جە تەفسیر گوناش نەو یەرۆ

  واتە:  هەركەس ئەگەر سێ ڕۆژ ڕۆژووی یاران بە قەست نەگرێ، حوا لە تاوانی خۆش نابێ و لە بەرزەیی بێ بەش دەبێت. (20)
كاكەییە خودی خۆیان جەخت لەسەر ئەو دەكەنەوە كە زۆربەیان ڕۆژووی قەوڵتاس بە پیرۆز دەزانن و بەشێكی زۆریان بەم ڕۆژووە پابەندن، نیەتی كاكەییەكان دەربارەی ئەم سێ ڕۆژەش بە كورتی بە كورتی بەم شێوەیەی خورەوەیە:

نیتمە ڕۆچە گیروو
سێ ڕۆچەی یارانی قەوڵتاس
ئەیگرم بە ئاوو پەڵاس
لەمن گرتبێ
لەپاشا قوڵ كردنبێ(21)

سەرسپاردن:

پەیوەندی بەستنی نێوان كەسێكی یارسان و پێشەوای دینە .كە ئەمە پێویستە هەر كەسێك لە ئەندامانی یارسان بە گشتی بە ژن و پیاوەوە فەرزەكە سەریان بسپێرن، ئەم سەر سپاردنە پێویستی بە دەسماڵێكی سپی كەتان، گوێز، شیرینی، چەقۆ، كەڵەشێر، مەنێك برنج، ڕۆنی حەیوان، نان و خوێ دەبێت، شیرینیەكە دەبێت بكرێتە ناو كاسەیەكی پاك و گوێز و چەقۆكەش بخرێتە ناو قاپێكی ترەوە، برنج و كەڵەشێرەكەش لە جەمدا دەبێت لێبنرێت بە شێوەیەكی دیاریكراو، دوای ئەوە لەلای كەسی دیاریكراوەوە سەری پێ دەسپێردرێت و دەبنە پیر و دەلیلی ئەوە كەسە، سەید دەبێتە پیر و خەلیفە دەبێتە دەلیل، هەر لێرەشەوە ئەو كەسەی كە سەریان پێ دەسپێرێت ئەوا ڕێگەی ژنو ژنخوازی نامێنێت لەگەڵیاندا، ئیتر ئەو پیر و دەلیلە موریدەكانیان وەك كوڕی خۆیان سەیر دەكەن، هەر یاریەك ئەبێ سەری بسپێرێت و لەرێی خودادا خۆی بداتە دەستەوە، سان سەهاكی بەرزنجی لەم پارچە هەڵبەستەدا دەڵێ:

 بێ گاوان گاوێ ، بێ گاوان گاوێ  - گاوێ بێ گاوان ، بێ گاوان گاوێ
تـا سـەر نەسپاردن كەردە و لاوێ  –  تــا هەق نەشناسن دوور و بارێ
   هەر سەرێ نەلۆ وە حزوور جــەم  –  نەسەنجۆ وە دەست خەلیفەو خادەم
بێ سەر ئەو سەرە وە نۆر نیەن   –    نەڕۆژ حەساو وەشمانیەن(22)

دەرەنجام:

لەم توێژینەوەیە دەركەوت كە كاكەیی یەكێكە لە ئایینە دێرینەكانی كوردستان و جێگە پێی خۆی لە دێرزەمانەوە لەم وڵاتەدا داكوتاوە،  بڕوادارانی ئایینەكەیش بەوپەڕی ئازادییەوە لەتەنیشت برا مسوڵمانەكانیاندا ژیاون و پەرستشی تایبەت بەخۆیانیان ئەنجامداوە، بەدرێژایی مێژوو هیچ جۆرە بەركەوتن و ڕق و خراپەیەكیان لەگەڵ مسوڵماناندا تووش نەبووە، هەروەها یەكێكن لەو كەمە ئایینییانەی زۆرترین تێكەڵییان لەگەڵ خەڵكی زۆرینە مسوڵـمانی كورددا هەیە و لەڕووی هاوسەرگیریشەوە زۆر میانەڕەون،  هاوسەرگیری كچانیان لەگەڵ مسوڵمانان ڕەتناكەنەوە و زۆر بەدڵفراوانیشەوە ئامادەن كچانی مسوڵمان بخوازن!

ئەم بابەتە لە بنەڕەتدا لە ناوەندی کوردستان بۆ توێژینەوە لە ململانێ و قەیرانەکان بڵاوکراوەتەوە 

ژێدەرەكان و پەڕاوێزەكان:

(1). محەممەدئەمین هەورامانی, كاكەییەكان، چاپخانەی ئەلحوڕییە، بەغدا- 1984، ل18 – 29
(2). صدیق بۆرەكەیی, كاكەیی و ڕێ و ڕچەكەیان، چاپخانەی وەزارەتی ڕۆشنیبیری، سلێمانی 2001،
 ل78 - فیلیپ كرینبروك و كریستیەن ئالیون، كلتور و ناسنامەی كورد، و. وریا ڕەحمانی، ل153  چاپخانەی خانی، چاپی یەكەم ، دهۆك - 2008
(3). هادی ڕەشید بەهمەنى, پەیامی هەورامان، چاپخانەی ئۆفسێتی بەدرخان ، سلێمانی، چاپی دووەم ، 2003 ، ل236 - س.ج.ئیدۆنس, كورد – تورك – عەرەب، و. حەمید گەوهەری، چاپی دووەم، چاپخانەی ئاراس ، هەولێر، 2007 ، ل127
(4). محەممەدئەمین هەورامانی, كاكەییەكان،ل47
(5). بەهمەن بەهرامی, آ‌ئین یارسان، چاپخانەی وەزارەتی ڕۆشنبیری، هەولێر - 2011 ، ل179
(6). ئیڤانۆڤ, (یارانی كوردستان - ئەهلی هەق - پێشڕەوانی ڕاستی), و. ئاسۆ كەریم, چاپخانەی وەزارەتی ڕۆشنبیری، هەولێر  - 2003،  ل112
(7). صدیق بۆرەكەیی, كاكەیی و ڕێ و ڕچەكەیان، ل33
(8). ئایەتوڵڵا محەممەد مەردۆخی كوردستانی, مێژووی كورد و كوردستان، وەرگێڕانی: عەبدولكەریم محەممەد سەعید, چاپی 1991 (ناوی چاپخانەی لەسەر نییە)، ل267 - فؤاد حمەخورشید، العشائرالكوردیة، ل92، مطبعة الحوادث، بغداد - 1979
(9). كۆمەڵێك نووسەری ڕوسی, چەند ووتارێكی كوردناسی, و: ئەنوەر قادر محەممەد, دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، سلێمانی، 2004، ل66
(10). سمكۆ محەممەد، ئایين و كەمینەكان لە كوردستان، چاپخانەی هێڤی ، هەولێر ، چاپی یەكەم، 2011 ، ل151
(11). د. مارف خەزنەدار, لەبابەت مێژووی ئەدەبی كوردییەوە, چاپخانەی ئەلحەوادیث، بەغدا -  1984، ل294
(12). هەمان سەرچاوەی پێشوو
(13). بەكر حەمەصدیق عارف, چەند لاپەڕەیەك لە مێژووی هەڵەبجە، بڵاوكردنەوەی كتێبخانەی ڕۆشنبیر - سلێمانی، چاپی یەكەم ، 1997 ، چاپخانەی پەیڤـ.، ل57، و حەكیم مەلاصالح, هەڵەبجە لە ئامێزی مێژوودا، چاپخانەی منارە، بەرگی یەكەم، 2004، ل89
(14). محەممەدئەمین هەورامانی, كاكەییەكان، ل29
(15). كۆمەڵێك نووسەری ڕوسی, چەند ووتارێكی كوردناسی, و: ئەنوەر قادر محەممەد, ل171
(16). صدیق بۆرەكەیی، كاكەیی و ڕێ و ڕچەكەیان، ل73
(17). هەمان سەرچاوەی پێشوو
(18). محەممەدئەمین هەورامانی, كاكەییەكان، ل41
(19). كەریم زەند, ئایين و باوەڕ لە كوردستاندا، چاپخانەی كامەرانی، سلێمانی ، 1971 ل133
(20). صدیق بۆرەكەیی, كاكەیی و ڕێ و ڕچەكەیان، ل81
(21). فیلیپ كرینبروك و كریستیەن ئالیون, كلتور و ناسنامەی كورد، و. وریا ڕەحمانی, ل312
(22). د. مارف خەزنەدار, لەبابەت مێژووی ئەدەبی كوردییەوە, ل297


ئه‌م بابه‌ته 1141 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

زۆرترین خوێنراو

  • یەک ڕۆژ
  • یەک هەفتە

Millet copyright 2015 © . All right reserved
Avesta Group and powered by Microsoft Azure