گرنگ
نرخی دراوه‌كان له‌كاتی كردنه‌وه‌ی بازاڕ
به‌وێنه‌... له‌ رووداوێكی‌ هاتووچۆدا 4 كه‌س بوونه‌ قوربانی‌
هێزێكی تایبه‌تی عێراق گه‌یشته‌ ئه‌م ده‌روازه‌ سنوورییه‌

کراوەیی ئیسلامی

تەریقەتی قادری مێژوو، سروتە ئایینی و عیرفانییەكانی

12/07/2020

عەبدولا ئەحمەد محەمەد

پێشەكى

تەسەوف بە گشتی جۆرێكی پەیڕەويكردنە لە ئایینی ئیسلام، لە گوفتار و كردار ، لە سەردەمی پەیامبەر خۆیشیدا كەسانێكی وا هەبوون، زیاتر لە هاوەڵەكانیان سەرگەرمی خواپەرستی بوون، دواى ئەویش هەركات بارودۆخی ڕێبەرانی ئیسلام ڕووی دەكردە دنیاداری و تێكەڵبوونی زۆر لەگەڵ دنیا و هەوڵدان بۆ دەستكەوتی دنیایی، هەندێ‌ لە خواپەرستان دووردەكەوتنەوە لە دنیا و سەرزەنشتی ئەوانەیان دەكرد كە خویان داوەتە دەستكەوتە دنیاییەكەیان، جا هەر لەم ڕوانگەیەوە لە كوردستانیشدا تەسەوف شوێنی خۆی كردۆتەوە و لەم بوارەشدا هەردوو تەریقەتی نەقشبەندی ‌و قادری زۆر بەخێرایی تیایدا بڵاوبوونەتەوە و جێگە دەستیان لەم وڵاتەدا دیارە، لەم پوختە توێژینەوەدا باسێك لە مێژووی سەرهەڵدانی «تەریقەتی قادری»  و لقەكانی ئەم تەريقەتە لە وڵاتی كوردەواریدا و  سروتە ئایینی و عیرفانییەكانی دەكەین.

تەریقەتی قادری

ڕێبازێكی سۆفیگەرییە، بە پێی بۆچوونی شوێنكەوتوانی ئەم ڕێبازە دەدرێتە پاڵ عاریفی گەورە شێخ عەبدولقادری گەیلانی «470ك – 561ز / 1077- 1165ز»، پەیڕەوكارانی ئەم ڕێبازە بە وڵاتاندا پژاون و زۆرن بەتایبەتی لە عێراق، شام، میسر، پاكستان و ڕۆژهەڵاتی ئەفریقا، ئەم ڕێبازە كۆمەڵێك یاسا و رێسا و بنەما و ڕەوش و سروتی هەن كە پەیڕەوكارانی پێوەی پابەند دەبن، وەك زۆر یادی خوداكردن، كۆبوونەوە و گوێگرتن و زۆر خۆشویستنی شێخەكەیان و پیاوچاكان، بەگشتی  ڕێچكەی تریشی لێ بوونەتەوە لەوانە عەرەكی، بریفكانی، كەسنەزانی و ...تاد«1»
شێخ عەبدولقادری گەیلانی لە ساڵی «525»كۆچی لەلایەن «ئەبولخەیر محەممەدی كوڕی موسلیم ئەلدەباس» ڕێچكەی تەسەوف دەگرێتەبەر، دواتر لەلایەن «قازی ئەبوسەعید ئەلـموبارەك»ـەوە، جللوبەرگی تایبەتی تەسەوف – خەرقەپۆشی و ڕێوشوێنەكانی فێر دەبێت و لەبەری دەكات، ئەم پیاوە بەڕێوەبەری قوتابخانەی حەنبەلیە بووە لە بەغدا، پاشان شێخ عەبدولقادر دەستی كردووە بە وانەوتنەوە و ئامۆژگاری، ڕۆژ بە ڕۆژ لایەنگران و بیسەرانی زۆر دەبوون، یەكەم قوتابخانەی ئایینی لە ناوچەی «بابولحەلبا» بووە، تا ئەو كاتەی لەلایەن موریدەكانیەوە لە دەرەوەی شاری بەغداد تەكیەیەكی بۆ دروست دەكەن، لە ساڵی «528ك – 1133ز» قوتابخانەی «موبارەك ئەلمەخرەمی» بۆ بنیادنرا و ئەویش بووە سەرپەرشتیار و ڕاپەڕێنەری ئەو قوتابخانەیە، بەیانیانی ڕۆژی هەینی و ئێوارانی دووشەممە لەم قوتابخانەیەدا وانە و وتاری گوتووەتەوە بە خەڵكی، هەروەها بەیانیانی ڕۆژی یەكشەممە لە مزگەوتی ئەم قوتابخانەیە وتاری بۆ خەڵكی داوە، ئەم پیاوە فەتوادەری كێشە كۆمەڵایەتی و ئاینییەكان بووە، تا گەیشتبووە ئەو ئاستەی كە وەزیر و خەلیفە و كاربەدەستەكانی وڵات لە كاروبارەكانیاندا ڕاوێژیان پێكردووە و بۆچوونیان بە گرنگ وەرگرتووە، هەموو هەوڵ ‌و تێكۆشانی بۆ ئەوە بووە كە كارێك نەكات پێچەوانەی ئاییـن بێت، دەڵێن ئەوەندە قسەكانی كاریگەر بوون بووەتە هۆی مسوڵمان بوونی زۆرێك لە جوولەكە و مەسیحییەكان و زۆر خۆشەویست بووە لەلای خەڵكی بەغدا«2». چەندیم پەڕتووك لەمەڕ ژیانی ئەو كەسایەتییە نووسراون، لەوانە:

1- ڕۆژهەڵاتناسی ئینگلیـز «مرجلیوث» پەڕاوێكی لەسەر ژیانی شێخ عەبدولقادری گەیلانی نووسیوە، كە وەك پاشكۆی گۆڤاری ئاسیای ئینگلیـزی بڵاوی كردۆتەوە.
2-مناقب الشیخ عبدالقادر الجیلاني، نووسینی: موسای كوڕی محەمـمەدی یۆنینی.
3-بهجة الأسرار، نووسینی: عەلی كوڕی یوسفی شتنۆفـی.

4-قلائد الجواهر في مناقب الشیخ عبدالقادر، نووسینی: محەمـمەدی كوڕی یەحیای تازفـی.
5-فریج الخاطر في مناقب الشیخ عبدالقادر، كە «عبدالقادر محیی الدین الإربلي» بە فارسی نووسیویەتی. «3»

شێخ عەبدولقادری گەیلانی لە بیـروباوەڕدا پەیڕەوی ئەبولحەسەنی ئەشعەری و لە مەزهەبیشدا پەیڕەوی پێشەوا شافیعی و ئەحمەدی كوڕی حەنبەل كردووە«4»، لەلای سۆفیەكانی هیندستان، عێراق و توركیا خاوەنی ڕێز و كەرامات بووە، ئەو كۆمەڵێك بەرهەم و پەڕتووكی گرانبەهای لە بواری ئامۆژگاریدا هەیە، سەرجەمی بەرهەمەكانی دەرخەری پەیامی ڕاستگۆیانەی شێخ عەبدولقادری گەیلانیـن، لەبواری بیـروباوەڕی ئایینی و پەروەردەی دەروونی و دەسپاكی لە ئاییـن و هەروەها ناسینی خودا و دەمپاراوی لە ڕێنموونی و ئامۆژگاری خەڵكیدا، شێخ عەبدولقادری گەیلانی لەساڵی «561» كۆچی لە شاری بەغداد كۆچی دوایی دەكات و لە مەزارگەكەی لە «بابوشێخ» كە بووەتە جێگەی سەردانی خەڵكیی و خۆشەویستانی ئەسپەردە كراوە«5».

بڵاوبوونەوەی تەریقەتی قادری لە كوردستان

سەرچاوەكان باس لەوە دەكەن كە «سەیید ئیسماعیلی ولیانی - قازانقايە» یەكەم كەس بووە لە كوردستاندا بەیعەتی بە تەریقەتی قادری داوە و لەڕێی ئەوەوە ئەم ڕێبازەی سۆفیگەری بە كوردستاندا بڵاوبۆتەوە«6»، «سەیید ئیسماعیلی ولیانی» پێشتر خۆی كتریگەر بوو بە تەریقەتی «عەلەویی» كە بەشێكە لە تەریقەتی «خەڵوتی» و هەندێك لە تەریقەتی نووربەخشی و بڕێك لە بیر و ئەندێشەی تایبەتی خۆی لە تەسەوفدا پێكەوە كۆكردبوویەوە و كاری لەسەر دەكرد و وەك ڕێبازێكی سەربەخۆ جێبەجێی دەكرد، بەڵام دواتر بووە دڵخوازی تەریقەتی قادری و خۆی ڕادەستی ئەو هزرە عیرفانییە كرد«7»، ئەم بارودۆخە تا سەردەمی شێخ محەمـمەد نودێیی ناسراو بە «كبـریت الأحمر» بەردەوام بوو، دوای مردنی ئەو  (سەیید محەمـمەد كوڕی سەیید ئیسماعیلی قازانقایەیی) دەبێتە جێگرەوەى باوكى، كە لە هەندێ‌ سەرچاوەدا بە «ئیسماعیل ولیانی» ناوی هاتووە،(8) ئەم پیاوە دواى وەرگرتنی تەریقەت لەباوكییەوە، ڕۆیشت بۆ بەغداد و چووە خزمەتی شێخ ئەحمەدی ئەحسائی(9)، بەیعەتی پێدا و پاشان بە هۆی ئەوەوە تەریقەتی قادری وەردەگرێ، پاش گەڕانەوەی لە بەغداد لە گوندێك بەناوی «قازانقایە» لەدەڤەری قەرەداغ (10) نیشتەجێ بوو، خەڵكی كوردستان لە هەموو شوێن ‌و ناوچەكانەوە ڕوویان تێكرد و چەندین زانا و پیاوەی ئایینی بەیعەتیان پێدا، ئەویش چوار جێگرەوە «خەلیفە»ی وەكو نوێنەری خۆی دیاریكرد، كە بریتی بوون لە: كوڕەكەی خۆی كە ناوی «سەیید ڕەزا دێلێژەیی»، براكەی «سەیید عەلـی دۆڵپەمویی»، برازاكەی «شێخ محەمـمەد قوڵەیی» و «مەلا عەلـی سوسەیی» بوون، سەید محەمـمەد ڕۆیشت بۆ «هیـرات» لە پاكستان و لەوێ نیشتەجێ بوو، هەرلەوێ زۆرێك لە نەوە و نەوەزای لە دوای خۆی بەجێهێشتووە، شێخ موسا لە بەرزنجە مایەوە و خوشكی حاجی شێخ خالیدی خواست و كردیە هاوسەری خۆی، پاشان بە مەبەستی بڵاوكردنەوەی تەریقەت چووە ناوچەی «ئاغجەلەر»، دوای ژیانئاوایی شێخ موسا، براكەی واتە: شێخ عیسا، ژنەكەی دەخوازێ «واتە ژنی شێخ موسای برای» و دەیكاتە هاوسەری، ئەنجامی ئەم هاوسەرگیـریەیش خستنەوەی دوانزە كوڕ بوون، كە ئەمانەن: عەبدولكەریم، سەیید محەمـمەد، سەییدسادق، میـری سور، ویسالەددین، سوڵتان ئیسحاق، كەمالەددین، جەمالەددین، عەباس، بایەزید، حەسەن و حسێن.«11» .

ئەم كوڕانەی لە ناوچەكانی دەوروبەری پارێزگای سلێمانی بڵاوبوونەتەوە، «سەییدسادق» لەسەر لوتكەی قەڵایەك نێژراوە كە ناوەندی شارەزوورە و ئەو شارەش لە نزیك گۆڕەكەی بەناوی ئەوەوە ناونراوە، «میـری سور» ئەویش لە لادێیەك نێژراوە لەنێوان هەورامان و شارەزوور و ئەو گوندەش لەوێ بە هەمان ناوی ئەم پیاوچاكەوەیە، «شێخ عەباس» لە لادێیەكی نزیك شاری سلێمانییە بە ناوی «وڵوبە» بەخاك سپێرراوە، ئارامگای «ویسالەددین» و «كەمالەددین» و «جەمالەددین» لە گوندێكە بەناوی «ئاڵیاوا»، گۆڕی «سەیید محەمـمەد»یش نزیك بە لێواری ڕۆژهەڵاتی ڕووباری سیـروانە، شیاوی باسە «سەیید عیسا» زانایەكی گەورە و پیاوێكی ئایینی ناودار بووە، دوای مردنی لە پاڵ براكەیدا «شێخ موسا» بەخاك سپێردراوە، دوای خۆی كوڕە گەورەكەی «سەیید عەبدولكەریم» و دوای ئەویش «بایەزیدی كوڕی سەیید عەبدولكەریم» بووەتەوە بەجێگرەوەی«12».

خۆپیشاندانی دەروێشانی قادری

كاتێك لە ساڵی «1921ز» شێخ مەحمودی حەفید دوورخرابوویەوە بۆ هیندستان، لە هەموو شوێنێكدا دەروێشەكانی لە ڕێگەی نمایشی مەزهەبی داوای گەڕانەوەی ئەویان دەكرد و سەرپێچی فەرمانی ئینگلیزەكانیان دەكرد، ئەو دەستە و كۆمەڵانەی كە دەچوونە ناو شاری سلێمانی و دەگەڕانەوە باسیان لەوە كردووە كە لە هەموو شوێنێكدا دەنگی دەف و تەپڵ بەرگوێ دەكەوێ و نمایشی یاریكردن بە ئاگر و بەردخواردن و تیـربازی ئەنجام دەدەرێت، ئینگلیزەكانیش لەم بارودۆخە بێتاقەت بوون بە تایبەتی لەو كاتانەی كە دەیانبینی دەروێشەكان ماریان لە گەردنی خۆیان دەئاڵاند، ناوەندی كۆبوونەوە و نمایشی دەروێشەكان زیاتر لە ناوچەی سەرشەقام بووە كە شوێنی نیشتەجێبوونی خەلیفە «دۆم» بووە، «مێجەرسۆن - فەرمانڕەوای سیاسیی ئەوكاتەی ئینگلیز» زۆر ڕقی لە خەلیفە «دۆم» بووە، بۆیە فەرمانیداوە بە بەڕێوەبەری پۆلیس «سارجن براون» تا خەلیفە دۆم دەستگیـر بكات، خەلیفەیش زۆر تووڕە دەبێت و لەبەردەم «سارجن» و ئەوانەی لەوێ بوون بەردێكی گەورە هەڵدەگرێت و دەست دەكات بە خواردنی، «سارجن» لە بینینی ئەم دیمەنەی خەلیفە دۆم ترسا و ئەو شوێنەی بەجێهێشت و ئەمەشی گەیاندە لای مێجەرسۆن، مێجەرسۆنیش فەرمانیدا بە زویی ئازادی بكەن«13».

هەندێ‌ جاریش دەروێشەكان فیشەكیان دەخوارد، حەمەكەریم ناوێك كە كارگوزاری گومرگ بووە و تەمەنی تەنها «18» ساڵ بووە، كاتێ‌ كە بردیان بۆ لای فەرمانڕەوای سیاسیی، هەركە گەیشتە نووسینگەكەی لەسەر مێزی بەڕێوەبەر گوێزانێكی گەورەی ڕیشتاشینی لەسەر دانرابوو، ڕاستەوخۆ پەلاماریدا و خواردی، كاپیتانیش ڕای كرد و هاواری كرد: ئەم كوڕە شێت بووە و گوێزانێكی خواردووە و ئێستا دەمرێ! بەڵام حەمەكەریم چەند شتێكی تریشی خوارد!، سەرەنجام كاپیتان سلێمانی بەجێهێشت«14».

بنەماڵەكانی تری تەریقەتی قادری لە كوردستان

جگە لەوی پێشتر  باسكرا سەبارەت بە بڵاوبوونەوەی تەریقەی قادری لە كوردستان، ئەم تەریفەتە لەانو چەندین بنەماڵەی تریش بلاوبوویەوە و برەوی پەیداكرد و چەندین كەسایەتی دیاری كوردستان لەسەر ئەو تەریقەتە بوون، لەوانە:

1-بنەماڵەی شەمزینان ناسراون بە ساداتەكانی نەهری لە كوردستانی توركیا، كە زنجیـرەی تەریقەتیان دەچێتەوە سەر «شێخ عەبدولقادری گەیلانی»، نەهری بەشێكە لە «ناوچەی چیا»، بەڵام لە پاشماوەكانی ئەم بنەماڵەیە وازیان لە تەریقەتی قادری هێنا و چوونە سەر تەریقەتی نەقشبەندی، ناودارترینی شێخی شەمزینی «شێخ عوبێدوڵڵای نەهری»یە كە لەساڵی «1880ز» شۆڕشێكی بەرپاكرد لە دژی دەسەڵاتی ستەمكاری ئەو كاتەی عوسمانی و قاجاری ئێرانی، پێش سەرهەڵدانی شۆڕشەكەی خەریكی كاروباری تەریقەتی خۆی بوو، بەڵام بەهۆی نالەباری و خراپی باردۆخی ئابووری و ستەمكاری حكومەتی ئەوكاتەی دەوڵەتی توركی عوسمانی و قاجاری ئێرانی بەتایبەتی لە دژی چینە هەژارەكانی كۆمەڵگە و بەتایبەتی تریش لەو گوندنشینانەی كە سەر بە شێخ بوون، وای لە شێخ كرد كە بۆ ڕزگاربوون لەو بارودۆخە نالەبارە دەستبداتە شۆڕشی چەكداری«15».

2-بنەماڵەی تاڵەبانی لە كەركووك، دواجار شێخ محەمـمەدعەلـی كوڕی شێخ عەلـی تاڵەبانی ڕابەری تەریقەتی قادری كردووە، هەروەها خانەدانی سەیید عەبدولڕەحمان تاڵەبانی نزیكەی چل تا پەنجا ساڵ لە سەدەی نۆزدەدا یەكێك بووە لە كەسایەتییە ئایینییە گەورەكان لە كوردستان و نزیكەی پەنجا هەزار موریدی هەبووە و لەسەر تەریقەتی قادری بووە«10».

3-بنەماڵەی بریفكانی لە ئامێدی سەر بە پارێزگای دهۆك، خانەدانی شێخ نورەدین بریفكانی «1791 – 1851 ز» ئەمیش تەریقەتی لە شێخ نوورمحەمـمەدی هیندی وەرگرتووە، ئەو لەدوای خۆی چەندین بەرهەمی لە بواری تەسەوف و پەروەردەی تەسەوف جێهێشتووە، كە لە هەموویان بەناوبانگتـر كتێبی «البدور»ـە، لە چەند ناوچەیەكی جیاوازی كوردستانی توركیا و عێراق بۆ نموونە لە موسڵ خەلیفەی هەیە، نموونەی تریش وەك، شێخ عوسمان ڕیزوانی«16».

4-لە ناوچەی بەتلیس و وان» لە باكورری كوردستان شێخ بەهائەدین كوڕی شێخ محەمـمەد كفراوی هەیە. «17»
5-لە باشوری كوردستان لە ناوچەی «كەوانەدۆڵ» شێخ ئەحمەد هەیە.

6-شێخ حسێن هاشمی حسێنی، لەگەڵ حاجی شێخ نەجمەدین هاشمی، لە ساداتەكانی بەرزنجە و لە گوندی «شاهـ وەڵەد»ـی، سەر بە  «ئەزگڵە».
7-لە گوندی «نەجاڕ»ی، سەر بەشاری پاوە «مەلا شێخ محەمـمەد كوڕی شێخ قادری تاڵەبانی» هەیە.

8-بنەماڵەی چوێسە،چوێسە گوندێكە لە باشوری كوردستان، گەورە و سەرپەشتیاری ئەم بنەماڵەیە حاجی شێخ عەبدولقادری چوێسە بووە.
9-لە شاری سنە خانەدانی شێخ سەلامە سوور هەیە، كە شێخ شەهابی خەلیفەی شێخ عەبدولكەریم ڕابەریانە.
10- لە ناوچەی «چوڵاخ» لە دیواندەرە:سەیید جەمال لە ساداتەكانی پارسانیان ڕابەرییان دەكات«18».
11-  لە «هەمڕولە»ی دەوروبەری شاری سنە، ڕابەرێك بە ناوی سەیید عەلا‌ هەیە.

12- لە قەسری شیـرین شێخ تاهیـر هەیە.
13- لە دۆڵاو، حاجی سەیید هادی هەیە.
14- لە «هانەسورە»: كە دەكەوێتە سنووری شاری هەڵەبجە شێخ نەجمەدین هەیە.

15- قەرەچێوار، نزیكی چەمچەماڵ لە باشوری كوردستان، شێخ ئیبـراهیم هەیە.
16- لە «گاپیڵۆن»، لە شارباژێر شێخ ئەحمەد هەیە.
17- لە «پێنجوێن»، لەباشوری كوردستان، شێخ كاكە حەمە هەیە، ئەم پیاوە لە ساڵی «1985ز» كۆچی دوایی كردووە«19».

18- لە شاری پاوە لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان  بنەماڵەی «خاڵس» هەیە، گەورەی ئەوان شێخ نەسرەدین بوو، كە لە ساڵی «1978ز» كۆچی دوایی كردووە، و «حاجی شێخ تەها» بووەتە شوێنگرەوەی«20».
19- حاجی سەیید ئەشراف سادقی، خەلیفەی شێخ عەبدولكەریمی كربچنە، لە تاران پەرەیدا بە تەریقەتی قادری، لە ئەنجامدا كۆمەڵێك كەس‌ و موریدی لە دەوری خۆی كۆكردەوە.
20- لە گوندی «ناوە» لە دەوروبەری بانە، حاجی سەیید عەبدولباقی لە خەلیفەكانی شێخ عەبدولكەریمی كرپچنە هەیە.«21».

سیما و خەسڵەتەكانی دەروێش لە تەریقەتی قادریدا

1. لەگەڵ خەڵكیدا دۆستانە هەڵسوكەوت بكات, بە تەواوەتی هەوڵی ڕِازی بوونیان بدات, نیشانی بدات بەت ەواوەتی دەروێشێكی بە بەها و خاوەن كەسایەتییە.
2. درێژكردنەوەی قژ و شۆردن و پاكڕاگرتنی.
3. «گەڕاندنەوە: قەزا» كردنەوەی نوێژی فەوتاو و ڕۆژووی لەدەستچوو، ئەو زەكاتانەشی كەنەیداون.

4. بۆ بەیعەتدان، پێویستە هەشتا هەزار جار زیكری «لا إِلە إِلاّ الله» و سێ ڕۆژ بەڕۆژووبوون، ئەنجام بدات.
5. لەدوای ئەنجامدانی هەر نوێژێك، گوتنی سەد جار زیكری «أستغفر الله».

6. لە ڕۆژانی هەینیدا سەد هەزار جار و لە ڕۆژانی تردا پێویستە 300 جار سەڵاوات بنێری بۆ گیانی پێغەمبەر محەممەد «د.خ».
7. لە مزگەوت و تەكیە و لە ماڵ، یان لە هەر شوێنێك و شارێك یان گوندێك، هەركاتێك كە ژمارەی دەروێشان گەیشتە دە كەس شەوانی سێشەممە و هەینی دوای نوێژی خەوتنان دەستدەكرێ بە زیكركردن.

8. نوێژ و ڕۆژوویەك باش ئەنجام نەدرابێت، یان قەرزار بێت، بە نوێژ و ڕۆژووی باش ‌و تەواو پڕ دەكرێتەوە«22».

لەدوای وەرگرتنی بەیعەت، ئەگەر مورید بیەوێ ڕێگەپێدراوە كە چەند كارێكی «نائاسایی: خارق العادات» ئەنجام بدات، وەكو یاریكردن بە ئاگر و تێخ لەخۆدان و چەند كارێكی تر، پێویستە ئەو پابەندیانەی سەرەوە لەخۆیدا پڕاكتیزە بكات، جا دەست دەداتە ئەم قۆناغە و هەركاتێكیش كە دەروێش مەیلی دونیایی و دونیاپەرستی كەمبوویەوە، نازناوی «دێوانەـی پێدەدەن، لە تەریقەتدا هەر موریدێك هەوڵبدات و خۆڕاگر و تێكۆشەر بێت لە بواری ئیڕشاد و ئامۆژگاریدا، توانایەك لە خۆیدا نیشان بدات، ئەوا لە لایەن شێخەوە «مراد» پلە‌ و مەقامی خەلیفەی پێدەبەخشرێت، كە دەتوانێ‌ لە ئاستی خۆیەوە، وەكو شێخ ڕابەرایەتی تەریقەت بكات و بە تەواوەتی هەنگاوەكانی شێخ هەڵبگرێ و ببێتە ڕابەری تەریقەت و ڕمبازی و یاریكردن بە ئاگر و خواردنی شوشە و چەند كارێكی تری نائاسایی كە تایبەتە بە دەروێشانی قادری، ئەنجام بدات، هەروەها ژنانیش دەتوانن ببنە دەروێش و پەیڕەوانی ڕاستەقینەی تەریقەت كەسانی دونیانەویست و پاكن، هەمیشە خاوەنی دەروونێكی خاوێنن و ژیانێكی سادەیان هەیە، ڕق لەدڵ نین و حەزیان لە پلە‌وپایەی دنیایی نییە و نان و ڕزقی خۆیان دەخۆن و ژیانی خۆیان لەڕێگەی كار و كۆششەوە دابین دەكەن«23».

زیكری دەروێشانی قادری

پەیڕەوانی تەریقەتی قادری دەڵێن: لەبەرئەوەی ئیمامی عەلی كوڕی ئەبو تاڵیب هەمیشە بەدەنگێكی بەرز و ئاشكرا زیكرەكانی خوێندووە، هەر لەبەرئەوە دەروێشانی قادری لە كاتی زیكركردن دەنگیان بەرز دەكەنەوە و چەند جوڵانەوەیەكیشی لەگەڵدا ئەنجام دەدەن، ئەو كەسەی كە دەبێتە دەروێش قژی سەری بە درێژی دەهێڵێتەوە، بەڵام دەوری سەریان وەكو ئەڵقەیەك تراش دەكەن و دەبێ قژیان بە پاكوخاوێنی بهێڵنەوە«24». زیكری دەروێشانی قادری بە دوو جۆر ئەنجام دەدرێت:

یەكەم: لەكاتی دانیشتن، كە پێی دەڵێن «تەهلیل».
دووەم: ئەو جۆرە زیكرەی تریان بەوەستانەوەیە، كە پێی دەڵێن زیكری «قیام».

زیكری تەهلیل یان «تەلیلە»: ئەم جۆرە زیكركردنە لەنێو دەروێشانی قادری یەكسانە و ئەگەر جیاوازیش هەبێت لەمبارەیەوە، جیاوازییەكی لاوەكیە، «زیكری تەهلیل» ئەوەیە كە سەرەتا دەروێشەكان لە مزگەوت یان لە تەكیە و یان ماڵ و یان شوێنێكی گونجاودا كۆدەبنەوە و شێخ یان خەلیفە، ئەگەر ئەوانیش نەبوون كەسێكی تر بەناوی «سەر زیكر» دەبێتە ڕابەری زیكركاران و دوای بە ئەنجامگەیاندنی نوێژی بەیانی یان خەوتنان, زیكر دەست پێدەكات، ڕابەری زیكركاران لە ناوەڕاست یان لەناو زیكركاران دادەنیشێت و بەو تەسبیحانەی كە بەدەستیەوەن چەند جارێك «أستغفراللە» دەكات و پاشان فاتیحە دەخوێنێ و دەروێشەكانیش لەگەڵی دەیڵێنەوە«25».

زیكری قیام: ئەم زیكرە بە وەستان و بەپێوە ئەنجام دەدرێت لەنێو تەریقەتی قادریدا و لە بنەمادا یەكسانە, بەڵام دەكرێ ڕابەری هەر ناوچەیەك لەسەر بنەمای خواست و بەپێی پێویست هەندێ زیادەكاری تیادا بكات، لەم زیكرەدا خەلیفە یان سەر زیكر لە ناوەڕاستدا دەوەستێ و دەبێتە ڕابەری زیكركاران, زیكر بە تەبڵ و دەف دەست پێدەكات، قژە درێژەكانیان پەخشان دەكەنەوە، لەهەمانكاتدا ئەو دەفەی لێرەدا لێدەدرێ شێوازی تایبەتی دەروێشانەیە، چونكە دەفەكانیان كۆمەڵێ‌ ئەڵقەی زیوینیان پێوەكردوون كە لەكاتی لێداندا دەنگێكی خۆش و سەرنجڕاكێشی هەیە و تەپڵەكەشیان لەگەڵ زەڕبدا جیاوازی هەیە، چونكە تەپڵەكەیان دوو بەرگی پێستی پێوەیە، دووری نێوان ڕووەكەی و پشتەوەی یەكسانە، بەكەمێك جیاوازی، بەشێوەیەك كە لەپشتی زەڕبدا كونێك هەیە لەكاتی لێداندا بە تەواوەتی جیاوازە لەگەڵ تەپڵی دەروێشان، جگە لەم دوو ئامڕازە مۆسیقیەی باسمانكرد هەر ئامڕازێكی تر لەم كۆڕی زیكریەدا بە حەرام دادەنرێت، بەڵام ئەوەی بەڕاستتر دێتە بەرچاو ئەوەیە كە زیكركردن لەگەڵ دەف و تەپڵ و نەی لە سەرەتاكانی ئیسلامدا نەبووە، وەك ئەوەی ئێستا هەیە، بەڵكو ئەم شێوازە زیكركردنە و گەشەكردنی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی شێخ عەبدولقادری گەیلانی و سەیید ئەحمەدی ڕوفاعی«26».

زیكری «قیام» لە شەوانی هەینی و سێشەممە ئەنجام دەدرێت، لە زۆر كاتی تریشدا لە ڕۆژ یان شەوان ئەگەر ویستیان هەبوو ئەم زیكرە ئەنجام دەدرێت، سەرۆكی زیكرەكە لەدوای ستایشی خودای گەورە و داواكردنی یارمەتی لە خوا و پێغەمبەر «د.خ» و خەلیفەكانی ڕاشیدین و پیرانی تەریقەت بەتایبەتی «شێخ عەبدولقادری گەیلانی»، بەڵام لە خەلیفە داوای یارمەتی ناكرێت، ئینجا بە دەستەواژەی «حي الله» زیكرێكی بە كۆمەڵ دەست پێدەكات، گوتنی «حي الله» ژمارەیەكی دیاریكراوی نییە، دووبارەكردنەوەی پەیوەستە بەئارامگری و توانای دەروێشەكانەوە هەیە، دەگونجێ نیو سەعات تا دوو سەعات درێژەی هەبێت، لە قۆناغی دووەمدا وشەی «حي» لەو حەلقە زیكرییەدا بەشێوەی ناڕوون و لێڵ دەوترێتەوە، تەنها وشەی «الله» بەشێوەی ڕوون ‌و ئاشكرا بەسەر زماندا دەهێنرێت، ئەم زیكرە پێی دەڵێن «غوث»، لە قۆناغی سێهەمدا ئەم دروشمە دەڵێنەوە «حي حي حي الله»، یان «ياحي وياقیوم، حي الله»، ئەمەش بەهەمان شێوە وتنەوەی دەكەوێتە سەر توانایی و ئاستی ئارامگریی دەروێش، لە قۆناغی چوارەمدا، زیكری «دائم ... دائم..» دەڵێنەوە، ئەمەش ژمارەیەكی دیاریكراوی نییە بۆ گوتن، ئیتر لێرەدا كۆڕە زیكرییەكە دەگاتە لوتكەی گڕوتین و دەنگی دەف و تەپڵیش دەبێ لەگەڵیدا بێت و قۆناغەكانی ئەم كۆڕە زیكرییە لەدەستی خەلیفە، یان سەرۆكی زیكركاراندایە كەگۆڕانكاری تێدا بكات«27».

لەدوای كۆتایی هاتنی كۆڕە زیكرییەكە، خەلیفە یان سەرپەرشتیاری زیكركاران داوایان لێدەكات كە دانیشن، پاشان دەست دەكەن بە دوعا و فاتیحە خوێندن، بەم شێوەیە كۆڕی زیكر كۆتایی دێت و جاروباریش شیعر و نزای مەزهەبی بە زمانی كوردی لەگەڵ دەفدا، جا چ لە پێش فاتیحە خوێندن بێت، یان لەدوای فاتیحە خوێندنەوە، لەلایەن كەسێكی دەنگ خۆشەوە دەگوترێت، هەندێك جاریش ئاوازخوێنەكە بە ئاوازێكی غەمگین دەست دەكات بە مەدح و وەسفی شێخ، ئەم پیاهەڵدان و موناجاتە پێی دەڵێن «سۆز»، كە بێژەری موناجاتەكە لەگەڵ گوتنیدا پەیتا پەیتا فرمێسك بەچاویدا دێتە خوارەوە، كاتێك ئەم سەمای دەروێشانە دەگاتە لوتكەی كەماڵ، دەروێشەكان دەست دەكەن بە خواردنی شوشە و بەرد و ئاگر و سیخ و تیغی ڕیش تاشین و زمان هێنان بە ئاسنی سوورەوە بوودا، هەروەها دەستدان لە تەلی كارەبا، ئیتر ئەم كۆڕە زیكرییە وەكو جاران بە ڕێكخراوی نامێنێتەوە و دۆخەكە تێكدەچێت و زیاتر بە پەرشوبڵاوی دەردەكەوێت، ئیتر لەو كاتەدا هەریەكە و بە دەنگی بەرز داوای یارمەتی لە خوا دەكات، هەندێكی تر داوا لە «غوث» واتە: «شێخ عەبدولقادری گەیلانی» دەكەن، هەندێكی تر لە شێخ داوا دەكەن«28».

ئەوەی لێرەدا جێی تێبینییە ئەوەیە كە لەدوای دەرهێنانی ئەو سیخانەی كە لە گەردنیانداوە و بریندار بوون، بەڵام ئەو برینانە هەر بە دەستهێنانێك بەسەریدا ساڕێژ دەبێت، جاری وایش هەیە تا چەند رۆژێك پاشماوەی ئەم برینە دەمێنێ‌، بە بێ ئەوەی هیچ كێمی هەبێ، یان دەرزی بۆ چارەسەریان بەكاربێت، دوای تێپەڕبوونی ماوەیەك بەسەر ئەم پەرشوبڵاوییە لەكۆڕی زیكردا، ڕابەری زیكركاران بە وتنی «الله أكبر»، یان «إِلاّ الله» دەروێشەكان جارێكی تر ڕادەكێشێتەوە بۆ هێمنی و ئارامی پێشوو، بەڵام هەندێك دەروێش هەر درێژە بە زیكری خۆیان دەدەن و دەنگیان بەرز دەكەنەوە، بەڵام دواجار دەیانگرن و دایان دەنیشێنن و لەدوای كۆتایی زیكرەكە دادەنیشن و دوعا و فاتیحە دەخوێنن، لەم كاتەدا هەموویان قژیان پەرشوبڵاو بووەتەوە بەسەر شان و سەریاندا و ڕەنگیان كەمێك لەئاسایی خۆی دەگۆڕێ، ئیتر دەنگی دەف و تەپڵ نامێنێ‌، جار جار یەكێ بە خوێندنی موناجات و سەڵاواتدان ئەم بێدەنگییە دەشكێنێ‌«29».

دەرەنجام:

1-تەریەقەتی قادری مێژوویەكی دێرینی هەیە،  شێخ عەبدولقادری گەیلانی بە دامەرزێنەر دادەنرێت كە لە سەدەی شەشەمی كۆچی  دایمەزراندوە  ولە چەندین وڵاتی ئیسلامیی مورید و شوێنكەوتەی هەیە.
2-چەندین بنەماڵە و كەسایەتی ناوداری كورد بوونەتە پەیڕەوكاری ئەم تەریقەتە و رۆڵیان لە مێژووی ئایینی و سیاسیی كوردستاندا گێڕاوە.

3-تەریقەتی قادری خاوەنی سروتی تایبەت بەخۆیەتی و هەروەها كۆمەڵە زیكرێكی تایبەت بەخۆی هەیە كە دەروێشی ئەم تەریقەتە والێدەكات پابەندیان بێت و ئەو زیكرانە بوونەتە بەشێك لە ناسنامەی ئەو تەریقەتە.

4-بەشێك لە رێبەرانی تەریقەتی قادری لە كوردستان تێكەڵی كاری سیاسیی بوون و لە قۆناغێكی میژوویدا كاریگەرییان هەبووە. لەوانە شێخ مەحمودی حەفید.

5-لە ئێستادا هەرچەندە  بەرارود بە پێشتر پێگەی تەریقەت ڕووی لە لاوازی كردووە- بەڵام جۆرێك لە بەردەوامی هەیە، بەتایبەتی لەهەر دوو دیوی باشور و ڕۆژهەڵاتی كوردستاندا، جگە لە كوردستانیش لەناو عەرەبەكانیشدا پەیڕەوكاری هەن.

 

ئەم بابەتە لە بنەڕەتدا لە ناوەندی کوردستان بۆ توێژینەوە لە ململانێ و قەیرانەکان بڵاوکراوەتەوە


ژێدەر  و  پەڕاوێزەكان:

«1». دكتر قاسم غنی، تأریخ تصوف در إِسلام، ، چاپ دوم، چاپخانە و إِنتشارات زوار، تهران، «1340 – 1962»، ل83
«2». دكتر مهیندخت معتمدی، نقشی أز مولانا خالد نقشبندي و پیروان أو، چاپ أوّل، چاپخانە و إِنتشارات پاژنگ، تهران، «1368 – 1990»، ل221
«3». ئەمیـن شێخ عەلائەددین نەقشبەندی، تەصەووف چییە؟ چاپی یەكەم، دارالـحریّة – بەغدا، «1985»، ل383
«4». د. محەممەد فاضیل گەیلانی، نهرُ الْقادريَّة، چاپی یەكەم، دارالـهداية – بيروت، لبنان، «1999»، ل83
«5». مەلا حامیدی كاتبی بێسارانی، ریاض الـمُشتاقین، ئامادەكردنی: ئەبوبەكر سپهەرەدین، چاپی یەكەم، چاپخانەی میهر، تاران، «1386ه.ش ــ 2007م»، ل399
«6». موحەممەد ڕەئوف تەوەككولــی، مـێـژووی تەصەووف لەكوردستان، وەرگێـڕانی: یوسف زاهیـر هەورامـی، چاپی یەكەم،  چاپخانـەی ڕۆژهەڵات – هەولێـر «2015»، ل166
 «7». پێویستە خوێنەر ئەوە بزانێت كە لەو سەردەمەدا چەندەها ڕێبازی تری سۆفیگەری لەناو كۆمەڵگەی كوردیدا بوونیان هەبووە، بۆ نموونە «پیر شەهرەیار» کە نازناوی عاریفی گەورە «سەیید محەمەد تاجولعارفین ئەبوولوەفای پوشێنی نێرگسی کوردی»یە، دیارە جگە لەم گەورە سۆفی تریشمان لەو سەردەمەدا زۆرن، تەنانەت خودی پیری گەیلانی، پەسنی «پیر شەهرەیاری کوردی» دەدات، چونکە هاوسەردەم بوون و لە بەغداد بە خزمەتی یەکتر گەیشتوون و ئەم بابەتە زۆر بەجوانی لەپەڕتووكەكانی «هۆزی لەبیرکراوی گاوان و گاوانییە بەناوبانگەکان»، نووسینی: دکتۆر مستەفا جەواد، وەرگێڕانی: هەژاری مووکریانی، چاپی کۆڕی زانیاری و چای دەزگای ئاراس لە هەولێر، هەروەها پەڕتووكی «مەناقیبی پیر شەهرەیار»، ئەبوولوەفای پووشێنی نێرگسەجاڕی، لێكۆڵینەوەی: زرار سدیق و دکتۆر عیماد عەبدولسەلام، چاپکراوی ئەکادیمیای کوردی لە هەولێر، كە مێژووی ئەم پەڕتووكە دەگەڕێتەوە بۆ زیاتر لە «٧٠٠» ساڵ پێش ئێستا و لەلایەنی مێژووییەوە زۆر جێگای بایەخە، بەڵام ئەم بابەتە جێگای ڕاجیاییەكی زۆری نووسەرانی ئەم بوارەیە.
«8». مەلا عەبدولكەریـمی مودەڕیس، بنەماڵەی زانیاران، چاپی سنە، كتێبفرۆشیی كانی- 2010، ل247
«9».  شێخ ئەحمەدی ئەحسائی: یەكێك بووە لەشێخە گەورەكانی تەریقەتی قادری، ئەو تەریقەتی لە شێخ حەسەنی بەسری وەرگرتووە، ئەویش لە شێخ محەممەد سادق، ئەویش لە شێخ محەممەد قاسم، ئەویش لە شێخ عەبدولفەتاح، ئەویش لە شێخ محەممەد غەریبوڵڵا، ئەویش لە شێخ عەبدولڕەئوف، ئەویش لە شێخ عەبدولقادری گەیلانی. بڕوانە: مەلا عەبدولكەریـمی مودەڕیس، بنەماڵەی زانیاران، ل236
«10».  د.عِماد عبدالسّلام رؤوُف، مراكز ثقافيّة مغموُرَة فِي كُردستان، ط1: (2008م)، مطبعة خاني، من منشوُرات مؤسسة موكرياني، لِلْبحوُث وَالنشر، ص123
«11». مارسا برێل ئۆلكۆت، سۆفیـزم لەئاسیای ناوەڕاستدا، وەرگێڕانی لەفارسییەوە: عەبدوڵڵا مەلا ئەحمەد - ئەحمەدئاوا، بڵاوكردنەوەی: دەزگای ئایدیا بۆ فكر و لێكۆڵینەوە، چاپخانەی حەمدی، سلێمانی – 2017، ل33
«12». موحەممەد ڕەئوف تەوەككولــی، مـێـژووی تەصەووف لەكوردستان، وەرگێـڕانی: یوسف زاهیـر هەورامـی، چاپی یەكەم، ل190
«13». هەمان سەرچاوە، ل191
«14». دكتر عبدالحسین زرین كوب، دنبالەی جستجو در تصوف إِیران، چاپ أوّل، چاپخانە و إِنتشارات امیر كبیر، تهران، «1362 – 1984»، ل287
«15». هەمان سەرچاوە، ل297
«16». مەلا عەبدولكەریـمی مودەڕیس، یادی مەردان، چاپخانەی كۆڕی زانیاری كورد – بەغدا، «1979»، ل384
«17». هەمان سەرچاوە، ل387
«18». پۆرتاڵی ڕێبازی قادری لەسەر تۆڕی ئینتەرنێت «www.alkadria.com»
«19». هەمان سەرچاوە.
«20». موحەممەد ڕەئوف تەوەككولــی، مـێـژووی تەصەووف لەكوردستان، ل284
«21». هەمان سەرچاوە، ل289
«22». دكتر قاسم غنی، تأریخ تصوف در إِسلام، ل165 - مەلا حامیدی كاتبی بێسارانی، ریاض الـمُشتاقین، ل217
«23». هەمان سەرچاوە، ل172
 «24». دكتر مهیندخت معتمدی، نقشی أز مولانا خالد نقشبندي و پیروان أو، ل279
«25». هەمان سەرچاوە، ل285
«26». مەلا حامیدی كاتبی بێسارانی، ریاض الـمُشتاقین، ل411
«27». هەمان سەرچاوە، ل417
«28».  فەرهاد شاكەلـی، كە بازنە ولاكێشەكان هەڵدەوەشێنەوە، پوختە باس و مێژوویەك دەربارەی تەسەوف، چاپی یەكەم، دەزگای ئاراس، هەولێر «2010»، ل36 - 43
«29». مەلا حامیدی كاتبی بێسارانی، ریاض الـمُشتاقین، ل419



ئه‌م بابه‌ته 1582 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

زۆرترین خوێنراو

  • یەک ڕۆژ
  • یەک هەفتە

Millet copyright 2015 © . All right reserved
Avesta Group and powered by Microsoft Azure