X
ئ|

دابینكردنی ئاسایشی كه‌ركوك

توێژینەوە

03/08/2020     853 ژمارەی خوێندراو
Alternate Text

 

میللەت

كاتێك له‌ 2017 هه‌ڵمه‌كانی دژ به‌ رێكخراوی داعش به‌ره‌وه‌ كه‌مبوونه‌وه‌ رۆشت پرسی ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان كه‌ ناوچه‌ی جوگرافی جیاكه‌ره‌وه‌ی نێوان سنوره‌كانی هه‌رێمی كوردستان و حكومه‌تی فیدراڵه‌ دووباره‌ بوو به‌ ئه‌وله‌ویه‌تی به‌غدا. ره‌وشی ئه‌و ناوچانه‌ به‌تایبه‌ت شاری كه‌ركوك و كێڵگه‌ نه‌وتیه‌كانی به‌رده‌وام خاڵی ناكۆكی نێوان به‌غدا و حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان بووه‌. ئه‌و ناكۆكیانه‌ش به‌ ئه‌نجامدانی ریفراندۆمی تاك لایه‌نه‌ له‌لایه‌ن حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستانه‌وه‌ له‌ ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان گه‌شته‌ لوتكه‌. بۆیه‌ حكومه‌تی عێراقی به‌ هێزی سه‌ربازی ئه‌و ناوچانه‌ی خسته‌وژێر كۆنترۆڵی خۆی، كه‌بووه‌ هۆی دوورخستنه‌وه‌ی كورد له‌ ده‌سه‌ڵات و سپاردنی حكومڕانی شاره‌كه‌ به‌ عه‌ره‌ب و توركمان.


پێویسته‌ به‌ پشتیوانی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان و وڵاتانی رۆژئاوا هه‌ریه‌ك له‌ به‌غدا و هه‌ولێر هێزێكی ئه‌منی هاوبه‌ش دروست بكه‌ن له‌ شاره‌كه‌ كه‌ هێزێكی فره‌ڕه‌گه‌ز ی ناوخۆیی بێت بۆ ئه‌وه‌ی رێگه‌خۆشكه‌ربێت بۆ رێككه‌وتنێكی سیاسی گشتگیرتر له‌سه‌ر ئاینده‌ی كه‌ركوك.


كۆتا قه‌یرانی شاره‌كه‌ ئه‌وه‌ بوو كاتێك چه‌كدارانی داعش له‌ 2014 هێرشیان كرده‌ سه‌ر كه‌ركوك و سوپای عێراق هه‌ڵهات، به‌ڵام هه‌رزوو هێزی پێشمه‌رگه‌ ئه‌و بۆشاییه‌ ئه‌منیه‌ی پڕكرده‌وه‌ و به‌هاوكاری ئێران و هاوپه‌یمانی نێوده‌وڵه‌تی به‌سه‌رۆكایه‌تی ئه‌مریكا توانیان داعش تێكبشكێن و بۆماوه‌ی سێ ساڵ شاره‌كه‌ بپارێزن. هه‌ر ئه‌مه‌ش وایكرد كه‌ بڕیاری ئه‌نجامدانی ریفراندۆم به‌بێ له‌به‌رچاونه‌گرتنی ئامۆژگارییه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان بۆ دواخستنی یان ده‌ركردنی ئه‌و ناوچانه‌ بدرێت، بۆیه‌ دواجار وڵاتانی دراوسێ به‌تایبه‌ت توركیا و ئێران پشتیوانی گه‌رانه‌وه‌ی هێزه‌كانی حكومه‌تی عێراقیان كرد بۆ شاره‌كه‌.  له‌لایه‌ك ئه‌مه‌ش بووه‌ هۆی ناكۆكی له‌نێوان یه‌كێتی نیشتمانی كوردستان و پارتی دیموكراتی كوردستان، له‌لایه‌كی تره‌وه‌ له‌نێوان حكومه‌تی هه‌رێم و حكومه‌تی فیدراڵی. هه‌روه‌ك بووه‌ هۆی دروستبوونی قه‌یران له‌نێوان پێكهاته‌كانی شاره‌كه‌ به‌تایبه‌ت كورده‌كان كاتێك هه‌ستده‌كه‌ن به‌بێ بوونی هێزه‌كانی پێشمه‌رگه‌ له‌ شاره‌كه‌ ئاسایشیان پارێزراو نیه‌، به‌پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ پێكهاته‌ی عه‌ره‌ب و توركمان كه‌ له‌كاتی بوونی هێزه‌كانی پێشمه‌رگه‌ هه‌ستیان به‌ چه‌وساندنه‌وه‌ ئه‌كرد ئێستا پێیان وایه‌ بارودۆخیان باشتربووه‌.


له‌دوای ئۆكتۆبه‌ری 2017 حكومه‌تی عێراق كۆمه‌ڵێك هه‌نگاوی كاتی گرته‌به‌ر بۆ چاره‌سه‌ركردنی ره‌وشی شاره‌كه‌ له‌رێگه‌ی دانانی پارێزگارێكی كاتی و به‌وه‌كاله‌ له‌ ره‌گه‌زی عه‌ره‌ب و ناردنی هێزه‌ فیدراڵییه‌كان بۆ ئیداره‌دانی مه‌له‌فی ئه‌منی كه‌ركوك. به‌ڵام ئه‌و هێزه‌ فیدراڵیه‌ی له‌شاره‌كه‌دان ناتوانن بۆشاییه‌ ئه‌منیه‌كان پڕ بكه‌نه‌وه‌ ئه‌مه‌ش وایكردووه‌ له‌لایه‌ن تیرۆریستانی داعشه‌وه بارودۆخه‌كه‌‌ بقۆزرێته‌وه‌. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش ئه‌ندامانی ئه‌و هێزه‌ فیدراڵیانه‌ تۆمه‌تبارن به‌ سه‌رپێچی یاسایی و كاری هه‌ڵه‌ و گه‌نده‌ڵی و وه‌رگرتنی به‌رتیل به‌تایبه‌ت له‌ خاڵه‌كانی پشكنین. هه‌روه‌ك بوونی گرووپ و میلشیاكانی نزیك له‌ ئێران بوونه‌ته‌ هۆكاری ناڕه‌حه‌تی بۆ هاوڵاتیانی سوننه‌ مه‌زهه‌بی پارێزگاكه‌.


دوای هه‌ڵبژاردنه‌ په‌رله‌مانیه‌كه‌ی 2018 په‌یوه‌ندییه‌كانی هه‌رێم و به‌غدا به‌ره‌وباش بوون رۆشت و دۆخی شاره‌كه‌ گۆرانكارییه‌كی كه‌می به‌سه‌رداهات به‌تایبه‌ت له‌سه‌رده‌می سه‌رۆك وه‌زیران عادل عبدالمهدی و دروستكردنی لیژنه‌یه‌كی باڵا له‌ شوباتی 2019 له‌ هه‌ردوولا بۆ دیراسه‌كردنی فراغی ئه‌منی ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان و پاشان له‌ مانگی حوزه‌یران هه‌رێم و به‌غدا رێككه‌وتن له‌سه‌ر ده‌ستپێكردنی هه‌ماهه‌نگی هاوبه‌شی سوپا - پێشمه‌رگه‌ له‌ ناوچه‌كه‌، به‌ڵام هیچ رێككه‌وتنێكیان له‌سه‌ر وه‌رگرتنی پۆست و پێگه‌ی دیاریكراو له‌لایه‌ن هێزه‌كانی پێشمه‌رگه‌وه‌ له‌ شاره‌كه‌ نه‌كرد. هه‌روه‌ك حكومه‌تی عێراق ژووری ئۆپراسیۆنی هێزه‌ فیدراڵییه‌كانی له‌ كه‌ركوك به‌بێ به‌شدارى پێشمه‌رگه‌ دامه‌زراند. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش حكومه‌ت چه‌ند هه‌نگاوێكی تری نا بۆ باشتركردنی دۆخی ئه‌منی شاره‌كه‌ وه‌ك جێگرتنه‌وه‌ی پۆلیسی فیدراڵی شاره‌كه‌ به‌ سوپا كه‌ ئه‌زموونێكی باشیان له‌ هه‌ماهه‌نگیكردن له‌گه‌ڵ هێزه‌كانی پێشمه‌رگه‌ هه‌یه‌.  


به‌ گه‌شتنی نێرده‌ی تازه‌ی یۆنامی بۆ عێراق له‌ سه‌ره‌تای 2019، ده‌ستیكرد به‌ گفتوگۆ و دانیشتن له‌گه‌ڵ نوێنه‌رانی شاری كه‌ركوك له‌ په‌رله‌مانی عێراق بۆ مه‌به‌ستی دیالۆگی ئه‌منی و گه‌ڕان به‌دوای چاره‌سه‌رێكی به‌رده‌وام بۆ ره‌وشی پارێزگاكه‌. له‌م میانه‌یدا نوێنه‌رانی توركمان و عه‌ره‌ب ره‌تیانكرده‌وه‌ پێشوازی له‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی هێزه‌كانی پێشمه‌رگه‌ بكه‌ن بۆ پارێزگاكه‌، به‌ڵكو داوای جێگیركردنی سوپای فیدراڵی ده‌كه‌ن له‌ سنوره‌كانی پارێزگاكه‌ بۆ رێگرتن له‌ هاتنه‌ ناوه‌وه‌ی پێشمه‌رگه‌.


هه‌رچی په‌یوه‌سته‌ به‌ پرسی ئه‌منی له‌ ناوخۆی پارێزگاكه‌ ته‌واوی پێكهاته‌كان به‌ كوردیشه‌وه‌ پێیان باشه‌ هێزێكی فره‌ڕه‌گه‌ له‌ پێكهاته‌كانی پارێزگاكه‌ دروست بكرێت، به‌ڵام له‌ژێر فه‌رمانده‌ی حكومه‌تی ناوه‌ندیدا كاربكات له‌پێناو پڕكردنه‌وه‌ی فراغی ئه‌منی و خاوكردنه‌وه‌ی ململانێ و ناكۆكییه‌ ڕه‌گه‌زییه‌كان له‌ كه‌ركوك. هه‌روه‌ك ئه‌م هێزه‌ش له‌ ئاینده‌دا جێگه‌ی ئه‌و هێزانه‌ ئه‌گرێته‌وه‌ كه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی شاره‌كه‌ هێنراونه‌ته‌ پارێزگاكه‌ و كه به‌شێكه‌ له‌ داخوازی به‌شێك چه‌ند لایه‌ن و حزبێكی سیاسی.


له‌كۆتای 2019 گفتوگۆكانی نێوان به‌غدا و هه‌رێم دووباره‌ ده‌ستی پێكرده‌وه‌ به‌ڵام ناله‌باری دۆخی ئه‌منی كه‌ركوك و كێشه‌ و ململانێكان پرسێكی له‌بیركراوه‌ له‌و گفتوگۆیانه‌دا. ئه‌مه‌ش ئه‌خوازێت حكومه‌تى كازمی ئه‌و پرسه‌ بكاته‌ پێشینه‌ی كاره‌كانی. هاوكات پێویسته‌ كۆمه‌ڵگه‌ی نێوده‌وڵه‌تی، نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان، هاوپه‌یمانی نێوده‌وڵه‌تی به‌ سه‌رۆكایه‌تی ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا و وڵاتانی ناوچه‌كه‌ به‌تایبه‌ت توركیا و ئێران هانی به‌غدا و هه‌ولێر بده‌ن بۆ ته‌واوكردنی پرسی دروستكردنی فه‌رمانده‌ی هاوبه‌شی هێزه‌كانیان له‌ شاره‌كه‌ و كشانه‌وه‌ی قۆناغ به‌ قۆناغی هێزه‌ فیدراڵیه‌كان و پێشكه‌شكردنی هاوكاری بۆ دامه‌زراندنی هێزێكی ناحزبی له‌ته‌واوی پێكهاته‌كانی شاره‌كه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بتوانێت كه‌ركوك له‌ هێرشی تیرۆریستان بپارێزێت و ئاشتی و پێكه‌وه‌ژیان له‌نێوان پێكهاته‌كانی شاره‌كه‌ په‌ره‌پێبدات.


بژارده‌كانی بۆ رێكخستنی ئه‌منی نوێ له‌ شاره‌كه‌

به‌شێوه‌یه‌كی گشتی دوو بژارده‌ی سه‌ره‌كی له‌به‌رده‌سته بۆ ریفۆرمی دایه‌لۆگی ئه‌منی له‌ شاری كه‌ركوك، ئه‌وانیش:

یه‌كه‌م: پێكهێنانی فه‌رمانده‌ی هێزه‌ هاوبه‌شه‌كانی نێوان هه‌ردوولا
 ئه‌ویش به‌دوو شێواز:

بژارده‌ی یه‌كه‌م هه‌مان ئه‌و بژارده‌یه‌ی كه‌ فه‌رمانده‌ی هێزه‌كانی ئه‌مریكا له‌ عێراق جه‌نه‌ڕاڵ رایمۆند ئۆدێرنۆ له‌ ساڵی 2009 خستیه‌ڕوو كه‌ بریتیه‌له‌ میكانیزمی هاوبه‌شی كورد – به‌غدا Joint Kurdish-federal mechanism) ): ئه‌ویش (پێكهێنانی هێزی هاوبه‌شه‌ له‌ هه‌ردوولا بۆ پاراستنی ئاسایشی شاره‌كه‌).

بژارده‌ی دووه‌م كه‌ ئیزافه‌یه‌كه‌ بۆ ئه‌م مۆدێله‌ كه‌ خۆی له‌ دروستكردنی هێزێكی فره‌ره‌گه‌زی ناوخۆی له‌ ته‌واوی پێكهاته‌كانی پارێزگاكه‌ ده‌بینێته‌وه‌.

به‌ دوو شێواز له‌ئێستادا ئه‌م دووبژارده‌یه‌ له‌ چوارچێوه‌ی گفتوگۆكاندایه‌، ئه‌وانیش له‌ گفتوگۆكانی نێوان به‌رپرسانی ئه‌منی فه‌رمی و وه‌فده‌ باڵاكانی نێوان حكومه‌تی هه‌رێم و به‌غدا، هه‌روه‌ها له‌ گفتوگۆكانی نێوان یۆنامی و نوێنه‌ر و ئه‌ندامانی په‌رله‌مانی عێراق له‌ نوێنه‌رانی پێكهاته‌كانی شاره‌كه‌. ئه‌م گفتوگۆیانه‌ له‌سه‌ره‌تای 2019 ده‌ستی پێكرد، به‌ڵام به‌هۆی خۆپیشاندانه‌كان و تێكچوونی ره‌وشی عێراق و دواتر ده‌ست له‌كار كشانه‌وه‌ی عبدلمهدی گفتوگۆكان هه‌ڵپه‌سێردران. له‌ ئێستاشدا سه‌ره‌ڕای پێكهێنانی حكومه‌تی نوێ، به‌ڵام چه‌ند پرسێكی ئانی هاوشێوه‌ی قه‌یرانی و كورتهێنانی دارایی له‌ وڵات له‌ ئه‌وله‌ویه‌تی كاره‌كانی حكومه‌ته‌.

بژارده‌ی دووه‌م/ ته‌واوكاری ئه‌منی له‌گه‌ڵ بوونی هێزی فره‌ره‌گه‌زی ناوخۆیی

هه‌رچه‌نده‌ واده‌رده‌كه‌وێت ئه‌م بژارده‌یه‌ باشترین رێگه‌ بێت بۆ خاوكردنه‌وه‌ی ناكۆكی و ململانێكان له‌ماوه‌یه‌كی دوورمه‌ودا، به‌ڵام ڕه‌نگه‌ له‌م بارودۆخه‌ی ئێستای عێراق جێبه‌جێكردنی ئاسان نه‌بێت، چونكه‌ یه‌ك كاتدا پێویستی به‌ چوارچێوه‌یه‌كی یاسایی و پشتیوانیه‌كی زۆریی دارایی هه‌یه‌ به‌ به‌راود به‌ بژارده‌یی یه‌كه‌م، ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای پێویستی ته‌واو به‌ ره‌زامه‌ندی حكومه‌تی فیدراڵی بۆ جێبه‌جێكردنی.

له‌به‌رئه‌وه‌ی هه‌نگاوی سه‌ره‌تای و راسته‌وخۆ كه‌ پێویسته‌ ئاماژه‌ی پێبكرێت ئه‌وه‌یه‌ په‌نجه‌ بخرێته‌سه‌ر كه‌م و كورتی و گرفتی ئه‌منی له‌ كه‌ركوك، بۆ ئه‌مه‌ش پێویسته‌ به‌غدا بژارده‌ی یه‌كه‌م له‌ ئێستادا بگرێته‌به‌ر، ئه‌مه‌ له‌كاتێكدا ده‌بێت هاوكات كاربكرێت بۆ زه‌مینه‌ سازی بۆ بژارده‌ی دووه‌م. ئه‌ویش بریتیه‌له‌ پێویستی ناردنی سوپا بۆ پارێزگاكه‌ له‌ بریی پۆلیسی فیدراڵی و حه‌شدی شه‌عبی، كه‌ له‌هه‌مان كاتدا رێكبكه‌ون له‌سه‌ر هه‌ماهه‌نگیكردن له‌گه‌ڵ پێشمه‌رگه‌دا. بۆ ئه‌مه‌ش پێویسته‌ له‌ماوه‌یه‌كی كورتمه‌ودا دا، له‌ په‌ره‌پێدانی په‌یوه‌ندییه‌كانی ئه‌و فه‌رماندانه‌ی سوپا له‌گه‌ڵ خه‌ڵكی شاره‌كه‌ و پێشخستنی ئاستی هه‌ماهه‌نگییان له‌گه‌ڵ هێزه‌كانی تر دڵنیاببنه‌وه‌. هه‌روه‌ك پێویسته‌ پشتیوانی خۆیان بۆ دامه‌زراندنی هێزێكی فره‌ره‌گه‌زی ناوخۆیی له‌ داهاتوودا ده‌رببڕن. هه‌موو ئه‌مانه‌ش رێگه‌خۆشده‌كه‌ن بۆ گفتوگۆ و دانووستان له‌سه‌ر فۆمه‌ڵه‌ی كۆتایی ئه‌و هێزه‌ كاتێك ره‌وشی سیاسی به‌غدا به‌ره‌وباش بوون ده‌ڕوات.

له‌ گفتوگۆكانی ساڵی رابردووی نیوان یۆنامی و نوێنه‌رانی شاره‌كه‌ له‌ په‌رله‌مانی عێراق ژماره‌ی ئه‌و هێزه‌ش به‌ 6000 – 10000 هێزی فره‌ره‌گه‌زی ته‌واوكار بۆ میكانیزمی ئه‌منی هاوبه‌شی سوپا – پێشمه‌رگه‌ قسه‌ی له‌سه‌ر كراوه. ئه‌و هێزه‌ش ئه‌ركی له‌ هێڵی دووه‌می ئه‌منیه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات، له‌كاتێكدا یه‌كه‌م هێڵی ئه‌منی به‌ پۆلیسی فیدراڵی شاره‌كه‌ ده‌سپێردرێت و هێڵی سێیه‌میش بۆ سوپای فیدراڵی و هێزه‌كانی پێشمه‌رگه‌ له‌ سنوره‌كانی پارێزگاكه‌ ده‌بێت.

شایه‌نی ئاماژه‌پێكردنه‌ ئه‌و هێزه‌ ته‌نها له‌ خه‌ڵكی پارێزگاكه‌ دروست ئه‌كرێت و حكومه‌تی فیدراڵی به‌رپرسه‌ له‌ دابینكردنی بوودجه‌ و خه‌رجییه‌كانی. هه‌روه‌ك ئه‌شێت رێگه‌ بدرێت ئه‌و هێزه‌ ئه‌ندامانی حه‌شد و پێشمه‌رگه‌ كه‌ خه‌ڵكی شاره‌كه‌ن له‌خۆبگرێت. به‌ر له‌ خۆپیشاندانه‌كانی عێراق له‌ گفتوگۆكاندا ئه‌وه‌ دیاریكرابوو كه‌ له‌ماوه‌ی 12-18 مانگدا ئه‌و هێزه‌ دروست بكرێت ئه‌گه‌ر په‌رله‌مانی عێراق ره‌زامه‌ندی له‌سه‌ر بوودجه‌ی پێویست بۆ ئه‌و هێزه‌ بدات.

هەواڵی زیاتر