گرنگ
به‌وێنه‌... له‌ رووداوێكی‌ هاتووچۆدا 4 كه‌س بوونه‌ قوربانی‌
هێزێكی تایبه‌تی عێراق گه‌یشته‌ ئه‌م ده‌روازه‌ سنوورییه‌
نرخی نه‌وت له‌ بازاڕه‌كانی‌ جیهاندا

کراوەیی ئیسلامی

جێدارە رۆژئاواییەكان بۆ بەرەنگاربوونەوەی بزووتنەوە جیهادییە ئیسلامییەكان

06/08/2020

نووسینی: عەلا عادل
وەرگێرانی: ئیدریس سیوەیلی


پوختە


بە گشتیی دوو تیۆری رۆژئاوایی هەیە بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ ئیسلام و موسڵمانان، یەكەم: تیۆری "هەموو وەكو یەكن"، لایەنگرانی ئەم تیۆرە هۆشداری دەدەن لە مامەڵەكردن لەگەڵ هەر پێكهاتەیەكی ئیسلامیی، یان ئەوەی ناوی دەنێن تیرۆر. دووەم: تیۆری "وەكو یەك نین"، لایەنگرانی ئەم تیۆرە پێشنیاری جێدار دەكەن بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئایدۆلۆجیای جیهادیی.


هەنگاوی یەكەم لە تیۆری دووەم بریتییە لە پێناسەكردنەوەی دوژمن، بەوپێیەی بزووتنەوەیەكی جیهانییە و لە منداڵدانی مەزهەبی سوننەوە سەرچاوەی گرتووە، ئەمەش هەنگاوی دووەم دێنێتەپێش كە خۆیدەبینێتەوە لە گۆڕانكاری لە میتۆدی بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر و جەختكردنەوە لەسەر دابڕینی جیهادییەكان لە سوننە.
لە نێوان دارشتنەوەی پێناسەی دوژمن و دیاریكردنی رێگای بەرەنگاربوونەوە، رۆڵی "ئیسلامیی رۆشنكەرەوە" بۆ بەرەنگاربوونەوەی "ئیسلامیی توندڕەو" دێتەپێش، كە ئەم توێژینەوەیە پێنج جێدار دەخاتەڕوو.

1 ئیسلامیی فەڕمی: بیانی (ئەمەریكی، ئەوروپی و رووسی)، كەنداو (سعودی و ئیماراتی)، میسری (ئەزهەر).
2- سۆفیزم: هەندێك بە تلیاكی بەهێزی توندڕەوی ئایینی دەزان، بەڵام هەندێكی تر پێیانوایە دابڕانی زۆرتر دروستدەكات و سەلەفییە ناجیهادییەكان خۆی لێ بەدوور دەگرن.
3- سەلەفی میانڕەو: نەیاری سەرسەختی سەلەفی جیهادییە.

4- ئیسلامیی سیاسیی: بۆ كاراكردنی ئەم جێدارە پێویستە سەرەتا گرژی نێوان سیستمەكانی وڵاتانی عەرەبی و ئیخوان موسلیمین ئاسایی بكرێتەوە.
5- لەخۆگرتنی سەلەقییە جیهادییە میانڕەوەكان: لە رێگەی دانوستانی راستەوخۆ یان لێبوردن لە بەرامبەر دەستبەرداربوون لە توندوتیژی.
لە بەرامبەر ئەم پێنج جێدارە، جێدارێكی دژبەریش هەیە كە خۆیدەبینێتەوە لە تێكەڵكردنی بنكەی رێكخستنی قاعیدە و داعش، ئەمە لە دیدی توێژەرانی رۆژئاوا مەترسیدارترین سیناریۆیە.

تیۆری یەكەم: هەموو وەك یەكن

 "مەترسی راستەقینە كە رووبەڕووی ئەمەریكا دەبێتەوە ئەو تیرۆریستانە نین كە بەناوی ئیسلامەوە كاردەكەن، بەڵكو خودی ئیسلامە، چونكە شەریعەتی ئیسلام گوزارشتە لە بەرنامەیەكی سیاسیی، سەربازیی و یاسایی كە وەحشیگەر و گشتگیرە بە ئامانجی لێكهەڵتەكاندنی پلەپلەی حكومەتەكانی رۆژئاوا و دروستكردنی حكومەتی تر كە پابەندبێت بە رێنماییە بڕندەكانی ئیسلام". خاوەنی ئەم قسەیە "فرانك جافنی" دامەزرێنەری (سەنتەری توێژینەوەی ئەمنی)یە، پێشتریش ماوەی چوار ساڵ لە سەردەمی رۆنالد رێگان لە وەزارەتی بەرگری ئەمەریكا كاریكردووە،  لە لایەن (سەنتەری ساوسرن بوفرتی) بەوە وەسفكراوە كە یەكێكە لە بانگهێشتكارانی ئیسلامۆفۆبیا لە ئەمەریكا، بەپێی بەدواداچوونی كەنالی (سی ئێن ئێن) ئەو كەسایەتییە تەنها سەرچاوەی دۆناڵد ترامپ نەبوو لە وەرگرتنی زانیاری دەربارەی مەیلی موسڵمانان بۆ تیرۆر لە كاتی هەڵمەتی بانگەشەكردنەكەی، بەڵكو سەرچاوەیەكی سەرەكی هەموو تیۆرەكانی پیلانە.

لایەنگرانی تیۆری هەموو وەك یەكن، كە سەر بە یانەی ئیسلامۆفۆبیان و جافنە سەرۆكایەتی دەكات، هەموو موسڵمانان لە خانەیەك دادەنێن، بە لافیتەیەكی هۆشداری نووسیوییانە "تیرۆر"، ئەوان لەو بڕوایەدا هەر هانابردنێت بۆ پێكهاتەی ئیسلامیی لە بەرەنگاربوونەوەی ئەوەی ئەوان پێیانوایە لە خودی ئیسلامەوە سەرچاوەی گرتووە یاریكردنە بە ئاگر.

تیۆری دووەم: هەموو وەك یەك نین

 لە لایەكی ترەوە كۆمەڵێكی نەرمتر هەن وایدەبینن كە "چونە ناو جەنگی ئایدۆلۆجی دینی وەكو سەلەفی جیهادی ئەركێكی قورسە و پێویستی بە داهێنانە"، ئەمە بە وتەی "عەساف موقەدەم" مامۆستای یاریدەدەر لە ئەكادیمیای سەربازی ئەمەریكی لە (ویست پۆینت) هاوكاری پلەبەرز لە بەرنامەی ئاسایشی نێودەوڵەتی لە زانكۆی هارفارد.

ئەو رێگە داهێنراوەی باسی دەكات بریتییە لە بانگەشەكردن بۆ (جۆرێكی مۆدێرن لە ئیسلام) تا ببێتە ركابەری ئایدۆلۆجی جیهادی، هەروەها پێدانی دەرفەتێك بۆ خەباتی بەردەوامی پیاوانی ئایینی موسڵمان لە پێناو دووبارە داڕشتنەوەی رێنماییەكانی شەریعەت پەیوەست بە كۆمەڵگە و سیاسەت، بەجۆرێك زیاتر لەگەڵ ژیانی سەردەم تەبابێت. ئەمە بۆچونی "رافاییل لۆفیفەر" توێژەر لە سەرنتەری كارنیگی بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاستە.

شوێنكەوتوانی ئەم تیۆرە باوەڕیان وایە كە "ئایدۆلۆجیا بە ئایدۆلۆجیا دەپوكێـەوە"، ئەوان بەدوای وێنەیەكی "نەرمونیان"ی ئیسلام وێڵن كە بە رووی گوتاری "توندڕەوی" رێكخراوە تیرۆریستیەكاندا بووەستێت. ئەم دیدە كە لەسەر بنەمای رووبەڕووبوونەوەی جیهادییەكان بە وێنەیەكی جیاوازی ئیسلام بنیادنراوە دەخوازێت ململانێكە بە یەكێك لەم دوو ئاراستەدا ببات:

1-شكاندنی شمشێرەكان و شكستی فیكریی جیهادییەكان لەبەردەم گوتارێكی ویستراو لە داهاتویەكی نزیكدا.
2-یاخود جەنگ دەچێتە گۆڕەپانی خودی ئیسلامییەكانەوە و ململانێی ئیسلامیی – ئیسلامیی دروستدەبێت و هەمووان لاوازدەبن.

هەنگاوی یەكەم: دووبارە پێناسەكردنەوەی دوژمن

 بەر لە چوونە ناو جەنگی ئایدۆلۆجی دژی "تیرۆر"، كە لە فەرهەنگی ئەمەریكیدا هاومانایە بۆ جیهادییەكان، توێژەر "كاسرین زیمرمان" لە پەیمانگای (ئەمەریكان ئینتەربرایز) پێشنیار دەكات هەنگاوی یەكەم پێناسەی دوژمن بكرێتەوە، لە دیدی زیمرمان دوژمن بریتییە لە "بزووتنەوەیەكی جیهانی -نەك گرووپی بچوكی كاریگەر بە ئایدۆلۆجیای توندڕەوی- كە هێرش دەكەنە سەر ویلایەتە یەكگرتووەكان، پاڵپشت بە ئایدۆلۆجیای سەلەفی جیهادیی و خاوەن ئەزمونێكن كە هێزێكی كۆمەڵی بۆ پێكهێناون و تاكی تێپەڕاندووە".

قاعیدە و داعش هیچ نین جگە لە رووكەشێكی ئەو ئایدۆلۆجیایە، بەشێكن لە بزووتنەوەیەك كە ریشەكەی بۆ چەند دەیە دەگەڕێتەوە، بزووتنەوەی سەلەفی جیهادیی جیهانیی هێشتا گەورەترە لەوەی تەنها رێكخستنێك بێت، ئەمەریكا و رۆژئاوا هیچ دەرفەتێكی سەركەوتنیان نییە لەو ململانێیەدا ئەگەر تێنەگەن لەوەی كە ئەو بزووتنەوەیە دوژمنی سەرەكیانە، ئەمەش ئەو تێروانینەیە كە زۆربەی توێژەرانی رۆژئاوا لەگەڵ زیمرمان لەسەری كۆكن.

هەنگاوی دووەم: دابڕینی جیهادییەكان لە ئوممەتی ئیسلام

 دوابەدوای پێناسەكردنەوەی دوژمن، پێویستی گۆڕانكاری لە میتۆدی بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر دێتەپێش، ئەگەر بزووتنەوەی سەلەفی جیهادیی هێزی خۆی لە پەیوەندی بە پێكهاتەی سوننەوە وەردەگرێت، ئەوە ویلایەتە یەكگرتووەكان بە تەنها بە شوێنپێهەڵگرتنی تاكی رێكخراوەكان و كوشتنی سەركردەكانیان سەرناكەویت، هەروەك ناتوانێت – لەبەر هۆكاری بابەتیی – لە رووی فیكرییەوە راستەوخۆ بەرەنگاری ئایدۆلۆجیای سەلەفی جیهادیی بێتەوە، بێ ئەوەی كەرەستەی ئیسلامیی هەبێت لە پشتی پەردەوە بیجوڵێنێت.

راستە سەركردە، تاك، كۆمەڵ، پێگە و تواناكانی سەلەفی جیهادیی كە بەهۆیانەوە دەكرێـت هێرشی تیرۆریستی سنوربەزێن ئەنجام بدرێن رەگەزی گرنگن بۆ ئەو پێكهاتەیە، بەڵام ئەزموون ئەوەی سەلماندووە كە سەركەوتن بەسەر ئەو پێكهاتانە بێ بڕینی پردی پەیوەندیان لەگەڵ كۆمەڵگە سونییەكان تەنها یارییەكی دۆڕاوە.

ئەگەر بزووتنەوەی سەلەفی جیهادیی جیهانیی لە جەوهەری خۆیدا یاخیبوونێكی جیهانییە، بەڵام هێز و قورسایی خۆیی لە پەیوەندی بە كۆمەڵگە سوننیەكاندایە، ئەم پەیوەندییە لە چەند دەیەی رابردوو لەرزۆك بوو، چونكە ئەو شێوازەی سەلەفی جیهادیی بۆ گێرانەوەی خیلافەی ئیسلامیی خستیەڕوو لای گەلانی سوننە مەزهەب پەسەند نەبوو، بەڵام ئەو فشارانەی لەسەر سوننە – كە گەیشتووەتە هەڕەشەی بوون- وای لێكردن جۆرێك لە پاڵپشتی بۆ سەلەفی جیهادیی دەربڕن و پشتیوانی لێبكەن.

تاكە رێگەی سەركەوتن بریتییە لە نەهێشتنی ئەم دۆخە و جەختكردنەوە لەسەر گەل و پچڕاندنی پەیوەندی بزووتنەوەی سەلەفی جیهادیی و پێكهاتەی سوننە، هەر شتێكی لەوە كەمتر گرەنتی ئەوە دەكات نەوەی داهاتوی ئەمەریكییەكان خۆیان لەبەردەم هەمان ئەو جەنگەدا بینننەوە كە لە چەند دەیەی رابردوو تێیدا شكستیان خواردووە.

دوای دووبارەكردنەوەی پێناسەی دوژمن و دیاریكردنی شێوازی بەرەنگاربوونەوەی، رۆڵی "ئیسلامیی رۆشنكەرەوە" دێتەپێش بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەو دیدە تاریكەی كە پاڵ بە گەنجی موسڵمانەوە دەنێت بۆ توندوتیژی، هەروەك (بێرنارد كازینۆف) سەرۆك وەزیران  و وەزیری ناوخۆی پێشوی فەڕەنسا گوزارشتی لێكردووە.

جێداری یەكەم: ئیسلامی فەڕمیی

 ئیسلامی فەڕمیی نموونەی ئیسلامی باوە كە لەلایەن دەوڵەتەوە سەرپەرشتی دەكرێت و وەك جێداری بیروباوەڕی توندڕەوی ئەژمار دەكرێت:

1-ئیسلامی ئەمەریكی: دوای رووداوی یانزە سێپتەمبەر زۆرێك لە پسپۆڕانی ئەمەریكی جەختیان لەوە دەكردەوە كە كاری لەپێشینەی سەركەوتن بە "جەنگی فیكر" دەبێت، ئەوان پێیانوابوو جەنگی مۆدێرن دژ بە تیرۆر دەبێت تیۆر، بەڵگە، كتێب، گۆڤار، كۆڕ و كۆبوونەوە لەخۆبگرێـت، چونكە لە كۆتایدا جەنگی قەناعەتپێكردنە، ئەوان هەروەكو مێژوونوس و كۆمەڵناس "پۆل برمان" باسیكردووە ئامۆژگارییان ئەوەبوو كە ململانێكە لە چوارچێوەی كاریگەری كولتووری بێت كە عەقڵیەتی ئیسلامیی دەگرێتەوە.

حكومەتی ئەمەریكا لە دەیەی شەشەمی سەدەی بیست پاڵپشتی كاسۆلیكی كرد بۆ خۆپارێزی لە كۆمۆنیزم، ئەمەش مانای وایە دەكرێت میتۆدێكی هاوشێوە پەیڕەو بكرێت بۆ بەرەنگاربوونەوەی توندڕەوی، بە تایبەت لەبەر رۆشنایی دەرئەنجامەكانی كۆمەڵناسی كە دەڵێت "ناسنامەی ئایینی چەسپاو پارێزەرە لە واقیعدا دژی توندڕەوی".

لەسەر ئاستی ناوخۆی ئەمەریكا نەهێشتنی توندڕەوی چەند دەیەیە بەشێكە لە سیاسەتیی ئەو وڵاتە، هەرچەندە ئەمە رانەگەینراوە و لەژێر رۆشنایی ئاسایشی نەتەوەیدا ئەنجام دەدرێت، دەسەڵاتدارانی حكومەتی فیدرالێ و ویلایەتەكان بە تەنها دەستوەردانیان لە كاروباری ئایینی موسڵمانانی نیشتەجێی ئەمەریكا نەكردووە، بەڵكو هەوڵیانداوە ئیسلامیش بەو جۆرە لێبكەن كە خوازیارین، وەك بەشێك لە ستراتیجی نەهێشتنی توندوتیژی، بە ئامانجی كەمكردنەوەی كاریگەری ئایدۆلۆجی ئیسلامیی توندڕەو بە شێوەیەكی رێژەیی لە چوارچێوەی هاندانی زیاتری ئایینداری باو.

هۆكاری ئەم گەشەكردنە زۆرە، لەوانە:
یەكەم: ئاراستەكردنی سەرچاوە فەڕمییە خۆجێییەكان بۆ نەهێشتنی تیرۆر كۆكە لەگەڵ بنەڕەتی خۆپارێزی كە جەختدەكاتەوە سەر كەمكردنەوەی مەترسی هێرشە تیرۆرستییەكان لە داهاتوودا، ئەمەش بە گۆڕینی ئاراستەی فیكری تاك و كۆمەڵگە و وشكردنی سەرچاوەكانی تیرۆر و توندوتیژی.

دووەم: بەكارهێنانی "هێزی نەرمی راكێشەر" زۆرترین كاریگەری و كەمترین زیانی هەیە بۆ ناوبانگی حكومەتی ئەمەریكا لە ناوخۆ و دەرەوە لە سایەی ئەو رەخنە ئیتیكی و یاساییانەی ئاراستە تاكتیكی "هێزی زبر" دەكرێت.

سێیەم: رەهەندی خۆجێی مەترسی تیرۆری هاوچەرخ ئەوە دەخوازێت كە میتۆدی دەستپێشخەری لەسەر ئاستی خۆجێی بگیرێتەبەر.

وێڕای هەوڵە دووبارەكان بۆ بنیادنانی متمانە لەگەڵ كۆمەڵگە ئیسلامییەكان لەجیاتی بەركەناركردنیان، بەدوردەزانرێت حكومەتەكانی رۆژئاوا سەركەوتوو بن لە بەرهەمهێنانی ئایدۆلۆجیای ئایینی و رەنگە ئەمە ئەنجامی پێچەوانەی لێبكەوێتەوە. هەوڵەكانی حكومەت شكستی هێناوە بەهۆی هەڵگری پەیامەكەوە نەك خودی پەیامەكەوە، چونكە هەر هەوڵێكی حكومەت لەناو خودی كۆمەڵگە ئیسلامییەكان پێویستی بە راستگۆیی هەیە، بە وتەی "سكوت ئەتران" زانای ئەنسرۆپۆلۆجیا، بانگەشەی حكومەت بۆ تەبەنیكردنی وێنەیەكی میانڕەو لە ئیسلام وەك داواكاری بەتەمەنەكانە لە گەنجەكان بۆ میانەڕەوی لە پۆشینی جلوبەرگ و مۆسیقا، بە دانپێدانانی وەزیری ئاسایشی ناوخۆی ئەمەریكا "جانێت نابۆلیتانۆ" تا ئێستا تێروانینێكی گشتگیر نییە بۆ ئەوەی چی وا لە كەسێك دەكات كە ببێتە توندڕەو.

شانبەشانی هەوڵە ناوخۆییەكان، ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا بەرنامەیەكی تەبەنی كردووە تایبەت بە بەندكراوەكان، بەرنامەكە وەكو رێبەرێك وایە ئەو بەرپرسە ئەمەریكیانە بەرهەمیانهێناوە كە سەرپەرشتی بەندكراوەكانی جەنگی عێراق دەكەن، بەرنامەكە چەند ئایەتێكی قورئان لەخۆدەگرێت كە بابەتی میانڕەوی و توندڕەوی تێدایە، ئاماژە بە بەڵگەی ئەوانە دەكرێت كە چەند بڕگەیەكی دیاریكراو بەكاردەهێنن بۆ پاڵپشتكردنی ئەو جۆرەی تەفسیری قورئان كە خۆیان دەیانەوێت، لە رێگەی ئەم بەرنامەوە بەرپرسان دەیانەوێت جۆرێك لە ئیسلامیی میانەڕەو بخەنەڕوو كە رێنماییە كلاسیكییەكانی ئیسلام لەگەڵ ئامانجە ستراتیجیەكانی ئەمەریكا بگونجێنن.
ئەم پرۆژەیە لەژێر سەرپەرشتی جەنرال دۆگلاس ستۆن بەرێوەدەچێت كە شانازی بەوەوە دەكات لێبوردەییەكی زۆری تێدایە.

2-ئیسلامی ئەوروپی:

 لە سەرەتای سەدەكانی ناوەڕاستەوە تا كۆتایی سەدەی بیست، وڵاتانی ئیسلامیی بەشێكی دانەبڕاو بوون لە جوگرافیای سیاسیی ئەوروپا، بە درێژایی قۆناغی نوێ، خیلافەتی عوسمانی شاری ئەستەنبوڵ پایتەختی بوو، ئەوان دیارترین هێزی ئیسلامیی كیشوەرەكە بوون، بەڵام لەگەڵ لاوازبوون و كەوتنی دەوڵەتانی ئیسلامی ئەوروپا (غەرناتە، خاناتەكانی ئەروپای رۆژهەڵات و خیلافەتی عوسمانی) زۆرێك لە موسڵمانان خۆیان لەژێر نیری حكومەتە نائیسلامییەكاندا بینیەوە.

سیاسەتی پەیڕەوكراو بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ ئەو كەمینە موسڵمانە جیاوازبوو، ئەمەش بەگوێرەی قۆناغ و هەر دەوڵەتێك بوو، نەمانی دەسەڵاتی ئیسلامیی بووە هۆی نوێبوونەوەی كارەكە كە تا ئەمڕۆش كاریگەریەكانی ماوە هەرچەند رووكەشەكەی جیاوازە.

لەو چوارچێوەدا، "نیكۆلا ساركۆزی" وەزیری ناوخۆی فەڕەنسا لە 2002 ئەنجومەنی فەڕەنسی بۆ ئایینی ئیسلامیی دروستكرد، تا ببێتە دامەزراوەیەكی موسڵمانانی فەڕەنسا و كەمكردنەوەی دەستێوەردانی دەرەكی لە ئیسلامیی فەڕەنسی بەوپێیەی شتێكی ناوخۆییە.

كاتێكیش ناوەندی توێژینەوەی لیبرالی (مۆنتانی) هۆشداری دایە سەرۆك ئیمانۆیل ماكرۆن لە "كارگەی بەرهەمهێنانی ئیسلام"ی توركی، فەڕەنسا زیاتر لە جارێك رایگەیاند نایەوێت پێشنوێژ بۆ مزگەوتەكان لە توركیا، مەغریب و جەزائیرەوە بێنێـت، هەروەك بڕیاریدا ژمارەی ئەو پێشەوایانە كەمبكاتەوە كە لە توركیاوە دێن بە سەرنجدان لەوەی هەڵدەستن بە بڵاوكردنەوەی بیری توندڕەوی لە دامەزراوە ئایینییەكاندا.

بەهەمان شێوە دەسەڵاتدارانی ئەڵمانیا سوورن لەسەر راهێنان بە پێشنوێژان تا ئەڵمانیا سەربەخۆیی زۆرتری هەبێت لە كاروباری ئایینی، هەروەك ئەنگێلا مێركل راوێژكاری ئەڵمانیا لە وەسفی ئەم حاڵەتەدا دەڵێت بۆ سنورداركردنی نفوزی توركیا لەناو موسڵمانانی ئەڵمانیادایە.

3-ئیسلامی رووسی

 لە چەند سالی رابردوو كرملین بەشێوەیەكی بەرفراوان چەمكی "ئیسلامی نەریتیی" بەكاردێنێت، كە بە بڕوای ڤلادیمێر پۆتین بەشێكی دانەبڕاوە لە كولتووری رووسیا و یەكێكە لە پێكهێنەرەكانی جیهانبینی رووسیا.

"تەلعەت تاجەدین" موفتی باڵای رووسیا یەكەم كەس بوو كە ئەم زاراواەی لە سەرەتای نەوەدەكانی سەدەی رابردو بەكارهێنا، ئەمەش وەك وەڵامدانەوەیەك بۆ دۆخی نوێی رووسیا كە دوای رووخانی یەكێتی سۆڤیەت دروستبوو.

هەروەك "حەسەن حەسەن" لە گۆڤاری "زی ئەتلانتیك" ئاماژەی پێدەدات هەوڵەكانی مۆسكۆ بۆ برەودان بە جۆرێكی تایبەت لە "ئیسلامی میانڕەو" هاوشانە لەگەڵ ئەو هەڵمەتەی هەندێك لە وڵاتانی عەرەبی دەیدەن بۆ نەهێشتنی ئیسلامیزم و ئەم هەوڵانەش پێكەوە خزمەتی یەكتر دەكەن.

4-ئیسلامی كەنداو

 سعودیە: لە ئەیلولی 2017 محەمەد بن سەلمان جێنشینی سعودیە رایگەیاند "ئێمە نوێنەرایەتی بەها میانڕەوەكان دەكەین، ... حەق لەگەڵ ئێمەیە لەوەی رووبەڕووی دەبینەوە، ... بەم نزیكانە بەسەر پاشماوەی توندڕەوی زاڵ دەبین". ئەو وتیشی "ئێمە دەگەڕینەوە بۆ ئەوەی لەسەری بووین ئیسلامی میانڕەو و كراوە بە رووی جیهان و هەموو ئایینەكان و نەریتی گەلان، ... حەفتا لە سەدی گەلی سعودیە تەمەنی كەمترە لە 30 ساڵ، بە راشكاوی 30 ساڵی تەمەنمان بەفیڕۆنادەین لەگەڵ بیرێكی تێكدەر، ئەمڕۆ تێكیدەشكێنین".
توێژەرانی رۆژئاوا لەو بڕوایەدان "پرۆژەی چاكسازی" جێنشینی سعودیە ئەگەری دەستكەوتی ئەرێنی زۆری هەیە لە "بەرەنگاربوونەوەی جیهاد"، هەرچەند هێشتا كاریگەری ئەو چاسازییانە روون نییە، بەڵام رۆژئاواییەكان بە وردی چاودێری دەكەن، هەندێكیش پێانوایە ئەگەری هەیە سروشتی مەترسی بزووتنەوە جیهاییەكان لە چەند ساڵی داهاتوو دیاریبكات.

ئیمارات: ئیسلامی سیاسیی لە ئیمارات ملكەچی دەسەڵاتی دەوڵەتە، بەڵام بە پێچەوانەی سعودیە، ئیمارات خەونی بڵاوكردنەوەی ئیسلامیی لە دەرەوەی سنووری خۆی نییە، بەڵكو پشتیوانی هێزە دژە ئیسلامییەكان دەكات، چەندین دامەزراوەی ئایینی دروستكردوە كە لەگەڵ دونیابینیەكەی كۆكە، لەوانە: ئەنجومەنی دانایانی موسڵمان، كە شێخ ئەحمەد خەتیب سەرۆكی ئەزهەر و شێخ عەبدولا بن بیهـ سەرۆكایەتی دەكەن، ئەم رێكخراوە ئیمارات بۆ ركابەری یەكێتی جیهانیی زانایانی موسڵمان دروستیكرد كە لەلایەن یوسف قەرزاویەوە سەرۆكایەتی دەكرێت.

ئیمارات كاردەكات بۆ لەخۆگرتنی ئەزهەر و بەكارهێنانی لە جەنگی دژ بە سەلەفیزم و ئیخوان موسلیمین، هەروەك "ئەندرۆ تێری" پێشنیار دەكات ئەمە گێڕانەوەی رۆڵی ئەزهەرە بۆ لێدانی توندڕەوی لە میسر، كە پێدانی رۆڵە بە زانایانی نەریتی لەجیاتی زانایانی تر.

5-ئیسلامی ئەزهەریی

 "ئەندرۆ تێری" دەڵێت "لە كاتێكدا كۆشكی سپی، وەزارەتی دەرەوە و وەزارەتی ناوخۆی ئەمەریكا كاردەكەن بۆ نەهێشتنی توندڕەوی لە ناوخۆ و دەرەوە، پێویستە هانی وڵاتانی وەكو میسر بدرێت كە بگەڕێنەوە سەر بنەڕەتی خۆیان، لە جیاتی بەرنامەی نوێ رۆڵی دامەزراوە ئایینییە نەریتییەكان بگێڕنەوە". هەروەها دەشڵێت "ئەگەر سیسی بتوانێت وەقفە ئیسلامییەكان بلكێنێت بە ئەزهەرەوە، سوربێت لەسەر چاكسازی لە مەنهەجی ئایینی و زیادكردنی بابەتی عەلمانی بۆی، ئەوا سەركەوتوو دەبێت لە دروستكردنی بەربەست لەبەردەم ئیخوان موسلیمین و دەبێتە هاندەری میسرییە ئاییندارەكان بۆ تەبەنیكردنی میانڕەوی وەك رێگەیەك بۆ ژیانێكی باشتر، ئەمەش ئەو ستراتیجەیە كە بە نموونە لە مەغریب بەرهەمی هەبوو".

بەڵام "جۆن ئەلترمان" جێگری سەرۆكی پەیمانگای توێژینەوەی نێودەوڵەتی و ستراتیجی لە نیسانی 2015 هۆشداری دا لە بەكارهێنانی ئەزهەر بۆ مەبەستی سیاسیی، هەرچەند بەكارهێنانی ئایین لەلایەن حكومەتە عەرەبییەكانەوە بۆ بەهێزكردنی دەسەڵاتیان لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست شتێكی نوی نییە، بەڵام كارێكی پڕ مەترسیشە. بە بڕوای ئەو توێژەرە هەرچەندە ئەزهەر لەمێژینەترە لە دەوڵەتی میسر، بەڵام لەگەڵ بەكارهێنانی بۆ مەبەسی سیاسیی ئەوا راستگۆیی خۆی لەدەستدەدات، بۆ ئەوەی ببێتە یەكێك لە ئامرازەكانی بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر لە ناوچەكە، دەبێت بە وریاییەوە مامەڵەی لەگەڵ بكرێت. ئەلترمان دەشڵێت "بە گوێرەی ئەوەی هەندێك پێیانوایە ئەزهەر چارەسەرە بۆ ئەو كێشانەی جیهانی عەرەبی رووبەڕووی بووەتەوە، بەڵام زیادەڕۆیی لە پشتبەستن بەو دامەزراوە كاریگەرییەكەی لاواز دەكات، چونكە پێدانی دەسەڵاتی زۆر بە دامەزراوە ئایینییەكان جێكەوتەی چاوەڕواننەكراوی دەبێت، هەروەك جێگرەوەكانی عەبدولناسر بۆیان سەلما، بە كورتی ئەزهەر كەرەستەیەكی جەنگی عەرەبییە دژی توندڕەوی بەڵام نابێت زیادەڕۆیی بكرێت لە بەكارهێنانی".

لە بەرامبەر ئەو بۆچوونەی كە پێی وایە ئەزهەر بەشێكە لە چارەسەر، لە ئازاری 2016 پەیمانگەی واشنتۆن وتارێكی بڵاوكردەوە لەژێر ناوی "توندڕەوی فیكریی ئەزهەر"، ئەو خاڵە هاوبەشانەی خستبووە روو كە لە نێوان ئەزهەر و داعش هەن، پاڵپشت بەوەی "ئیبراهیم عیسا" دەربارەی مەنهەجی ئەزهەر خستیبوویەڕوو، سەبارەت بە هاندان دژی ناموسڵمان و كۆیلەیەتی سێكسی، وتارەكە بەم شێوە كۆتایی پێهاتووە "دەوڵەتی ئیسلامیی –داعش- تاكە هێز نییە كە لەسەر جیهان پێویستە یەكگرتوو بن بۆ بەرنگاربوونەوەی، چەندین راڤەی نەشیاوی ئیسلام لەو كتێبانەدا هەیە كە قوتابیانی موسڵمان دەیخوێننەوە، ئەو بنەما ئایدۆلۆجیانەی داعش لەسەری دامەزرا، دوای رووخانی ئەو رێكخراوەش هەر بوونیان هەیە، بۆیە پێویستە گۆڕانكاری بكرێت لە مەنهەجی خوێندنی ئەزهەر".

جێداری دووەم: سۆفیزم

 "سەید حسێن نەسر" مامۆستای توێژینەوەی ئیسلامیی لە زانكۆی جۆرج واشنتۆن دەڵێت "سۆفیزم لە جیهانی ئیسلامیی ركابەری بەهێزی توندڕەوی ئایینییە، یەكێكە لە گرنگترین سەرچاوەی وەڵامدانەوەی ئاڵنگارییەكانی كە مۆدێرنە دەیخاتەڕوو"، ئەوەی لە سۆفیزمدا سەرنجی رۆژئاواییەكان رادەكێشێت "رێزگرتنی سەرجەم ئایینەكان، خۆشەویستی هەمووان، هاشێوەی مەسیحی"، "مارسیا هیرمانسن" پسپۆڕی سۆفیزم لە زانكۆی لۆیولا لە شیكاگۆ دەڵێت "لە رووی مێژووییەوە سۆفیزمی ئیسلامیی كاریگەری زۆرتری هەبووە لەسەر كۆمەڵگەی ئیسلامیی بەراورد بە كاریگەری سۆفیزمی جولەكە و مەسیحیی لەسەر كۆمەڵگەكانیان".

هەرچەندە هەوڵی بەكارهێنانی سۆفیزم بۆ بەرەنگاربوونەوەی توندڕەوی سەرنجڕاكێشە، بەڵام "رەشید عەبدی" هۆشداری دەداتە حكومەتەكان لە ئەگەری مەترسییەك، كاتێك دەوڵەت تەبەنی سۆفیزم بكات دەوڵەت بەڕووی پرسێكی تردا دەكرێتەوە كە راستكردنەوەی ئیسلامێكی "شێواو"ە لە دیدی هەندێكدا و ئەمەش لێكترازانی ناوخۆیی لێدەكەوێتەوە و بەتایبەت سەلەفییە میانڕەوەكان دژی سۆفیزم دەوەستنەوە.

بە بروای "سارە فیور" توێژەر لە پەیمانگەی تۆنی بلێر بۆ گۆڕانی نێودەوڵەتی، سۆفیزم جێدارێكی توندڕەوییە، بەڵام دەبێت رەچاوی ئەوە بكرێت سۆفیزمیش لەخودی خۆیدا پارێزراو نییە لە توندوتیژی، ناوبراو وەك بەڵگە ئاماژە بە سوپای نەقشبەندی لە عێراق دەكات، هەروەها مومتاز قادری پاسەوانی كەسیی و بكوژی سەلمان تاسیر حاكمی ویلایەتی هەرێمی بنجابی پاكستان.

لە واقیعدا لایەنە حكومیی و ناحكومییەكان سۆفیزم بەكاردێنن وەك پارێزەرێك دژ بە ئایدۆلۆجیای توندڕەوی و ئامرازێكی میللی "هێزی نەرمی ئایینی" و كاریگەری دروستكردن لەسەر ئەوەی ئەوانی تر دەیكەن لە چوارچێوەی "قەناعەتپێكردن لە جیاتی زۆرلێكردن"، سۆفیزم وەكو وێنایەكی ئیسلامیی راستەقینە دەخەنەڕوو كە دەتوانرێت پەیڕەوی بكرێت و شەرعییەت لە توندڕەوی بسەنرێتەوە، بەو شێوەیە توندڕەوی  و سۆفیزم دەبنە دوژمنی یەكتر وەك دوو چەمكی دژ بە یەك، وا لێیان دەڕوانرێت كە دوو كیانی ركابەرن لەسەر رۆحی ئیسلام.

بە سەرنجدانێكی مێژوویی لە بەسیاسیكردنی سۆفیزم رووندەبێتەوە كە دیدی رۆژئاوایی بۆ سۆفیزم جۆرێك لە خەیاڵی و چەواشەكەرە، نەك لە ئێستادا بەڵكو لە رابردوودا بە تایبەت لە قۆناغی ئیستعماردا، دەنگی سۆفیزم وەكو مەترسییەك دەدرەوشایەوە، لە جەزائیرەوە بۆ هیندستان سەركردە سۆفییەكان رێبەرایەتی شۆڕشەكانیان دەكرد دژی ئیستعماری ئەوروپی. لەگەڵ ئەوەشدا ئەمڕۆ سۆفیزم بەرجەستەكردنی بەها ئایینییە ئەرێنییەكانە كە رۆژئاوا بە تێكشكێنەری تیرۆر ناویدەبات، وەك ئامرازێكی هێزی نەرم و داڕشتنەوەی وێنەیەكی نوێی ئیسلام بەكاریدەهێنێت، ئەم سیاسەتە كۆكە لەگەڵ هەوڵەكانی بڕیاربەدەستانی سیاسەتی ئەمەریكا بۆ پێشكەشكردنی ئیسلامێكی میانەڕەو.

لە كاتێكدا حكومەتە جیاوازەكانی ناوچەكە و جیهان سۆفیزم بە مەبەستی سیاسیی بەكاردەهێنن، باڵیۆزخانەی ئەمەریكا هاوكاری نوێكردنەوەی مەزارگەی سۆفییەكان لە باشوری بنجاب دەكات، لایەنەكانی سۆفیزمیش كەوتونەتە چالاكیی بۆ قۆستنەوەی ئەم دەرفەتە و بەدیهێنانی ئامانجە تایبەتییەكانیان و هەوڵ دەدەن كاربكەنە سەر سیاسەتی دەرەوەی وڵاتەكانیان بە ئامانجی بەدەستهێنانی سەرچاوەی ماددی  و سیاسیی.

هەوڵەكانی "ئیسلامیی میانەڕەو" جێكەوتەی لە هەندێك وڵات هەبووە، بە نموونە لە كەناراوەكانی ئەفەریقا بووەتە هۆی كەمكردنەوەی ناكۆكی لە نێوان گرووپیە ئایینییە ناكۆكەكان، لە پاكستان، لایەنە چالاكەكان كە دەوڵەت بە سۆفیزمی میانڕەو وەسفیان دەكات رۆلیان بینیوە لە لەمپەڕدانان لەبەردەم تاڵیبان.

هەرچەندە لە رووی تیۆریەوە ئەم جێدارە گونجاوە و بەلای رۆژئاواییەكانەوە سەرنجڕاكێشە، بەڵام پێشكەشكردنی سۆفیزم وەك ئامرازێكی نموونەیی جێكەوتەی پێچەوانەشی هەیە لە بابەتی پەیوەست بە توندوتیژی، بەلكو هەندێك دەستپشخەری سۆفیزم رۆڵی بینیوە لە پەرەگرتنی توندڕەوی لە كاتێكدا دەبوو رووبەڕووی ببێتەوە، لە هەندێك حاڵەتدا لێكترازانی زۆرتری لێكەوتوەتەوە، هەندێك لە رێبەران و مەزارەكانی سۆفیزم بە ئامانجگیراون، هەروەكو لە سەردەمی زیائولحەق لە پاكستان روویدا.

كاتێك دەوڵەت، بە تایبەت دەوڵەتی تاكڕەو بزووتنەوەیەكی ئیسلامیی دیاریكراو دەكاتە ئامرازی بەدیهێنانی ئامانجەكانی، دەشێت ئەم بزووتنەوەیە ببێتە جێی مەترسی، لەو نێوەندەشدا برەودانی سۆفیزم لە چوارچێوەی هێرشی ئەمەریكا بۆ سەر تیرۆر، لەلایەن بزووتنەوە جیهادییەكانەوە وەكو ئامرازێكی ئیمپریالیزمی نوی ئەژمار دەكرا، ئەمەش راڤەی بە ئامانجگرتنی مەزاری سۆفییەكان لەلایەن توندڕەوەكانەوە دوای یانزەی سێپتەمبەر رووندەكاتەوە، لە هەندێك شوێنی تری جیهانی ئیسلامیی ئەو پرسیارە دەوروژێنرا كە: چی روودەدات كاتێك سۆفییەكان پارێزگاری لە بریكارەكانی ئەمەریكا دەكەن، لە كاتێكدا ئەمەریكیەكان خۆیان دوورن؟

دواجار رەنگە پێدانی شەرعییەت بە هەندێك لایەنی سۆفی لەناو ژینگەیەكی پڕ لە توندوتیژی، مەترسییەكی تر دروستبكات كە لەبەرگی سۆفیدا خۆی دەنوێنێ، لە ئەنجامدا حكومەت ناچاربێت هەڵمەتێكی بەرفراوان ئەنجامبدات دژی سەركردە و شوێنكەوتوانی هەروەكو لە پاكستان روویدا.

جێداری سێیەم: سەلەفی هێمن

 بەپێێ گۆڤاری زی ئەتلانتیك، سەلەفی هێمن ركابەری سەلەفی جیهادییە كە بەغدادی نوێنەرایەتی دەكات،  زۆر بەسادەیی "ناشێت ناموسڵمان گۆڕانكاری لە چۆنێتی مومارەسەی ئایینداری موسڵمان بكات، بەڵكو خودی موسڵمانان خۆیان دەتوانن بچنە ناو ئەم مشتومڕەوە، ئەمەش بە كردەوە لە قۆناغێكی زوەوە دەستیپێكردووە، هەڵسەنگاندنی داعش لەلایەن ناموسڵمانانەوە جێگەی گاڵتەجاڕی جیهادییەكانە".

زۆربەی سەلەفییەكان جیهادی نین، زۆرێك لەوان لەناو گروپێكدان ئەو میتۆدە رەتدەكەنەوە كە دەوڵەتی ئیسلامیی "داعش" پەیڕەوی لێدەكات، راستە وەكو جیهادییەكان بەشداری پرۆسەی هەڵبژاردن ناكەن، بەشداری دروستكردنی حیزبی سیاسیی ناكەن، پابەندن بە بەرقەراركردن و فراوانكردنی دارولئیسلام و جێبەجێكردنی سنوورە شەرعییەكان، ئەگەر لە قۆناغی داهاتووش بێت، بەڵام كاری لەپێشینەیان پاكردنەوەی دەرون و رەوشتە،  دژی هەر كارێك دەوەستنەوە ببێتە رێگر لەبەردەم ئەو ئامانجە، لەوانە بەشداری جەنگ، مانگرتن كە بە بڕوای ئەوان رەنگە ببێتە رێگر لە جێبەجێكردنی دروشمە ئایینییەكان و بەربەست لەبەردەم وەرگرتنی زانستی شەرعی، دەوڵەتی ئیسلامیی بە گالتەجاڕیەوە لەم جۆرەی سەلەفییەت دەڕوانێت و پێیان دەڵێن "پێویستیمان بە فەتوایەكە دەربارەی حەرامێتی پاسكیلسواری لەسەر هەسارەی مشتەری". "جۆرج فریدمان و كۆبنتان ویكتۆرویكەر" رەوتی سەلەفی بۆ سێ گرووپ دابەشدەكەن:

1-سەلەفی زانستی/ دورەپەرێز/ هێمن: بەهێزترین رەوتی سەلەفییە و لە رێگەی بانگەوازەوە دەخوازن ئیسلام بڵاوبكەنەوە و زۆرترین هەژموونیان هەیە.
2-سەلەفی جیهادیی: جیهادییەكان دەیانەوێت ئەجێندای ئایینی تەبا لەگەل دیدی خۆیان بۆ ئیسلام جێبەجێبكەن، بڕوایان بە بەكارهێنانی هێزە بۆ گەیشتنە ئامانج.

3-سەلەفی سیاسیی/هەڵبژاردن: بە زۆری ئەم جۆرەی سەلەفییەت لە منداڵدانی بەهاری عەرەبیەوە لەدایكبوو، ئەو سەلەفییانە دەگرێتەوە كە بڕوایان بە هەڵبژاردن هەیە وەكو ئامرازێك بۆ گرتنەدەستی دەسەڵات و جێبەحێكردنی دید و تێڕوانینی خۆیان لە رێگەی حكومەتەوە.

ئەو سێ گرووپە لەژێر پەردەی سەلەفییەت لە كێبڕكێیەكی توندان لەگەل یەكتر، لە حەفتاكانەوە سەلەفی زانستی و جیهادی لە ململانێیەكی توندان، لەم ساڵانەی دوایی بە تایبەت دوای بەهاری عەرەبی گرووپی سێیەم برەوی زۆرتری پەیداكرد كە دەیەوێت لە رێگەی بەشداری هەڵبژاردنەوە سەلەفیزم بڵاوبكاتەوە. بەڵام تا ئێستاش سەلەفی زانستی هەژموونی لە دوانەكەی تر زۆرترە و پێیانوایە دەبێت هەستی ئیسلامیی لە تاك و كۆمەڵ بەر لە دروستكردنی دەوڵەتی ئیسلامیی بچێنرێت، لەمەشدا پێچەوانەی سەلەفی جیهادیی بیردەكەنەوە.

تا ئێستا هیچ حاڵەتێك نییە سەلەفی جیهادیی پرەنسیپەكانی سەلەفی سیاسییان پەیڕەوكردبێت، بەڵام هەندێك لە پەیڕەوانی سەلەفی زانستی دوای بەهاری عەرەبی تەبەنی بەشداری هەڵبژاردنیان كردووە وەكو ئامرازێكی گۆڕانكاری.

بە بڕوای فریدمان لە ئەگەری كۆتایهاتنی جەنگ لە داهاتودا رەنگە سەلەفی سیاسیی رۆل ببینێت و ببێتە پردێك بۆ بەشێك لە سەلەفی جیهادیی تا بەشداری پرۆسەی سیاسیی بكەن.
بەڵام بە گوێرەی شیكاری (جیۆپۆلەتیكا فیوتشەرز) هێشتا زۆرینەی سەلەفی زانستیی و جیهادیی پرۆسەی دیموكراسی رەتدەكەنەوە، تەنانەت سەلەفی سیاسیش بەگومانەوە بەشداری پرۆسەی هەلبژاردن دەكات و تا رادەیەكی زۆر ترسی هەیە لە ململانێی دیموكراسی لەگەڵ بابەتە ئایینییەكان. لەگەڵ ئەوەشدا هەندێك لەو تەفسیرە ئیسلامییانەی كە لەو شیكارییەدا وەكو تەفسیری توند باسكراوە رۆڵی یەكلاكەرەوەی گێڕاوە لە بەرهەمهێنانی توندڕەوی لەم چەند دەیەی دوایی، لە كاتێكدا سەلەفی زانستیی نەیتوانیوە رووبەڕووی سەلەفی جیهادیی بوەستێتەوە، چونكە بەرنامەیەكی سیاسیی پێشكەش نەكردووە، بەڵام سەلەفی سیاسیی ئەوەی كردووە، بۆیە لەوانەیە بتوانێت لە سایەی سیستمە سیاسییە دیموكراسییەكاندا زەمینەی لەبار بڕەخسێنێت و ببێتە لەمپەڕێكی بەهێز لەبەردەم سەلەفی جیهادیی.

ئەو ئەنجامەی ئەو بڵاوكراوە پییگەیشتووە، تەبایە لەگەڵ ئەنجامی توێژینەوەی ناوەندەكانی تری توێژینەوە لە رۆژئاوا، كە پێیانوایە سەلەفی زانستیی دەتوانێت لە بنەما ئایدۆلۆجییەكاندا بەرامبەر سەلەفی جیهادی بوەستێت، بەڵام فریدمان شیكارەكەی بەوە كۆتای پێدێنێت كە لە كاتێكدا حوكمی تاكڕەوی لە وڵاتانی عەرەبی هەژموونی هەیە سەلەفی ناتوانێت بە ئاراستەیەكی گونجاو هەنگاو بنێت، شكستی سەلەفی سیاسییش پێگەی سەلەفی جیهادیی بەهێزتر دەكات.

جێداری چوارەم: ئیسلامی سیاسیی

 مامەڵەكردن لەگەڵ جیهادییەكان ئەوە پێویست دەكات كە سیستمی نوی هەبێت كە كەمەندكێشی گرووپە جیهادییەكان كەمبكاتەوە، بەپێی راپۆرتی "كۆمەڵەی تەنگژەی نێودەوڵەتی" ئامادەیی ئیسلامییە ناتوندوتیژەكان بە تایبەت رەوتی ئیخوان موسلیمین بۆ پەسەندكردنی فرەیی سیاسیی و ئایینی و بەشداری لە پرۆسەی سیاسیی جێكەوتە و رەنگدانەوەی دەبێت، دەبێت جیاوازی بكرێت لە نێوان ئەو بزووتنەوە ئاشتیخوازانەی دەیانەوێت پێگەیەك لەناو سیستمی نێودەوڵەتی بەدەستبێنن و ئەوانەی ویستی تێكدانی ئەو سیستمەیان هەیە، بۆیە باشترە بارگرژی نێوان سیستمە عەرەبیەكان و ئیخوان كەمبكرێتەوە.

بەڵام لە هەمان كاتدا رێكەوتنێك نییە لە رۆژئاوا لەسەر ئەم جێدارە، هەندێك پێیانوایە تێزەكانی ئیسلامی سیاسیی مەترسی لە جیهادییەكان كەمتر نییە، ئەمەش بە سەرنجدان لە ئامانجی هاوبەشیان، وەكو ئەو كەسە وایە لە گەرمای بەتیندا پەنا بۆ ئاگر ببات.

بەر لە چەند ساڵێك گۆڤاری "زا نیو ریبابلیك" وتارێكی بڵاوكردەوە كە "پاول بیرمان" نووسیبووی، دواتر ناوبراو كردیە كتێبێك بەناوی "گەشتی بیرمەندان"، پشتگیری لەو بیرۆكەیە دەكرد كە ئەو ئیسلامییانەی پەیڕەوی لە توندوتیژی دەكەن مەترسییە گەورەكە نین، بەڵكو مناڵی ئامۆزاكانیان كە خۆیان وەكو "میانڕەو" ناساندووە مەترسین چونكە لە تونایاندایە لیبرالییەكان راكێشنە ناو یاریەكەوە، رەتكردنەوەی توندوتیژی لەلایەن ئەوانەوە مامەڵەیەكی چەواشەكارانەیە و لاوەكییە، ئیسرائیل و هێزەكانی ئەمەریكا لە عێراق ناگرێتەوە، پرۆژەكەیان كە گۆڕینی كۆمەڵگەیە لە بنەوە مەترسی قوڵی هەیە لەسەر ئەو موسڵمانانەی كە ناچارن لە ژینگەیەكدا بژین كۆنەپارێزی تێیدا باڵادەستە.

بیرمان، هێرشی توند دەكاتە سەر میتۆدی زۆرێك لەوانەی لە ئەمەریكا و ئەروپان لە رووبەڕووبوونەوەی ئەوەی ئەو ناوی ناوە "دوژمنی هەڵە"، بۆیە ئامۆژگارییان دەكات كە دەبێت دیدێكی لیبرالی روون هەبێت بۆ رێگریكردن لەو موسڵمانانەی بەرگی میانڕەوی دەپۆشن.

جێداری پێنجەم: لەخۆگرتنی جیهادییە میانڕەوەكان لە رێگەی دانوستانەوە

 بەچاوپۆشی لە چارەنووسی رێكخراوەكان خۆیان، رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باكووری ئەفەریقا بووەتە پێگەیەكی ناجێگیریی سیاسیی و ئابووریی، ئەگەری هەیە لە داهاتودا ببێتە زەویەكی بەپیت بۆ بزووتنەوەی جیهادی میانڕەو.

لە جیهانی ئایدیالیزمدا ئامۆژگاری حكومەتەكان دەكرێت بە چارەسەركردنی ریشەیی كێشەكان و سڕینەوەی و لابردنی ئەو دۆخەی وای كردوە جیهاد سەرنجڕاكش بێت، بەڵام هەتا هۆكارە ئابوریی، سیاسیی و كۆمەڵایەتییەكان هەبن بۆ توندوتیژی، چارەسەری ئەو پرسە قورسترە و دەستپێشخەری و ئارامگری زۆرتری دەوێت، بە سەرنجدانێكی كورت لەمەش، دانوستان دەبێتە بژاردەیەكی گونجاو لەگەڵ پێكهاتە راستەقینەكانی پرسەكە ئەگەر دۆخەكە لەباربێت.

ئەمە یەكێكە لەو بژارانەی لەم دواییەدا باسوخواسی لەبارەوە دەكرێـت ئەمەش دوای ئەوەی بژارەكانی تر ئەنجامێكی ئەوتۆی نەبوو، هەڵبەتە ئەم بژارەیە تەنها دانوستان نییە لەگەل بزووتنەوە ئیسلامییە نیشتمانییەكانی وەكو تاڵیبان، كە بە چاوێكی جیاواز لێی دەڕوانرێت، بەڵكو مەبەست پێی ئەو رێكخراوانەشە كە سنوری دەوڵەتان دەبەزێنن و نێودەوڵەتین وەكو قاعیدە و دەوڵەتی ئیسلامیی، ئەم بژارە لەلایەن "فۆرین پۆلیسی"یش لە زمان "مارسا كرینشۆ" راگەیەنراوە.

سەنتەری ئەفەریقا بۆ توێژینەوەی ستراتیجی سەر بە وەزارەتی بەرگری ئەمەریكا پێشنیار دەكات كە "هەولی بەردەوام بدرێت بۆ بەشداریپێكردنی ئیسلامییە چەكدارەكان لە وتوێژ لە پێناو دۆزینەوەی رێگەچارەی ململانێكانی ئێستا"، سەنتەرەكە دان بەوەدا دەنێت كە ئەمە ئەركێكی قورسە، بەڵام سەرنجمان بۆ ئەوە رادەكێشێت كە دەشێت لەناو بزووتنەوە چەكدارەكان گرووپە میانڕەوەكان بدۆزرێنەوە و دانوستانیان لەگەل بكرێـت.

"كۆینتان ڤیكتۆروڤیتش" راوێژكاری باراك ئۆباما سەرۆكی پێشوی ئەمەریكا دەڵێت "بۆ ئەوەی هەوڵەكانی بەرەنگاربوونەوەی توندڕەوی سەربگرێت، پێویستە خێوەتێكی گەورە هەڵدەین و هەموو ئەوانەی دژ بە تیرۆر و توندوتیژین لە سایەیدا كۆبنەوە و ببنە بەشێك لەو هاوپەیمانییە"، بەڵام سەنتەرەكانی فیكر و كەسایەتییە كاریگەرەكان رەخنە لە ستراتیجی "خێوەتی گەورە" دەگرن، ئەوان پێانوایە پەیوەندی حكومەت لەگەڵ ئەو توندڕەوانەی مومارەسەی توندوتیژی ناكەن واتە بەدەستهێنانی دەستكەوتی كورتمەودا لەسەر حسابی مەترسییە درێژخایەنەكان، لەوەش گرنگتر خەرجكردنی پارەی ئەو كەسانەی باج دەدەن و باوەریان بە لیبرالی هەیە بۆ كەسانێك كە ئاراستە و پەیوەستی كۆمەڵایەتیان جیاوازە.

جیاكردنەوەی ئەو گرووپانە كارێكی ئاسان نییە، لە سوریا وەزارەتی بەرگری و دەزگای هەواڵگری هەڵسان بە راهێنان و چەكداركردنی چەند گرووپێك كە بە میانەڕەو ئەژمار دەكران (جیاوایەكە ئەوەیە تەنانەت ئەوانیش بەدوورنەبوون لە پێكدادان) لەژێر سەرپەرشتی تیمێكی هاوبەشی ئاژانسەكانی سوریا (cjiatf) كە بۆ ئەو مەبەستە پێكهێنرابوو، ئەم تیمە ئەمانەی لەخۆدەگرت: شیكارانی بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر لە دەزگای هەواڵگری سەربازی ئەمەریكا، ئاژانسی هەواڵگری ئەمەریكا، سەركرایەتی ئاسایش و هەواڵگری سەر بە سوپای ئەمەریكا.

ئەگەری هەیە داهاتوو هاوكاری زۆرت بەخۆوە ببینێت لە نێوان جیهادییەكان و گرووپە خۆجێییە ناجیهادییەكان و تاوسەندنی زیاتری گرووپە جیهادییەكان، بە سەرنجدان لە توانای جیهادییەكان بۆ خۆگونجاندن و بڵاوبوونەوە، بژارەی نەهێشتن و بەرەنگاربوونەوەیان بە هێز سنوردار دەكات، ئەگەر بژارەی هێز نەتوانێت بەسەر تیرۆردا سەركەوێت ئەوا كات گونجاوە بۆ دانوستان، كە ئەمەریكا ئامادەیە بۆ دانوستان لەگەڵ بزووتنەوەی تاڵیبان، ئەوە بە بیردا دێت كە هەمان سیاسەت بەرامبەر گرووپەكانی تری پەیوەست بە قاعیدە و دەوڵەتی ئیسلامیی ئەنجام بدرێت.

ئامادەیی جیهادییەكان بۆ دانوستان

 دیدی نەریتیی ئەوەیە كە جیهادییەكان بە گشتیی مل نادەن بۆ یەكلاكردنەوەی ململانێكان، بە نموونە هەردوو نووسەر "دانێل بنجامین و ستیڤن سایمۆن" بەرپرسانی پێشوی ئەمەریكا و خاوەن كتێبی "تیرۆری پیرۆز" پێیانوایە "تیرۆریستانی ئەمڕۆ كورسیان ناوێت لە دەوری مێزەكە، بەڵكو دەیانەوێت مێزەكە بشكێنن".

لە واقیعدا هەندێك لە جیهادییەكان بە نكوڵیكردن دەناسرێنەوە، لە سوریا، هەندێ لە گرووپە توندڕەوەكان هەر جۆرە چارەسەرێكیان رەتكردەوە تەنانەت ئاگربەستیش لە پێناو رزگاركردنی مەدەنییەكان، لە كاتێكدا دەشیانزانی شكست دێنن، بەڵام هەندێك گرووپی میانڕەوی ناو سەربازگەی جیهادی رێكەوتنیان كرد، لەوانە ئەحرار شام (گرووپێكن لە هەندێك كاتدا هاوپەیمانی بەرەی نوسرە بوون) چووە پاڵ توركیا بۆ دانوستان لەگەڵ رووسیا و ئێران، تەنانەت بەرەی نوسرەش سەبارەت بە هەوڵەكانی توركیا بۆ دانوستان بوونە دوو بەش.

لەگەڵ ئەوەشدا لە هەندێك كاتدا دەتوانرێت رێكخراوە بەرهەڵستكارەكان تێپەڕێنرێت ئەگەر هەندێك دەستپێشخەری بخرێتە بەردەست كەسایەتییەكان، لە جەنگی ناوخۆی جەزائیر حكومەت لێبوردنی بۆ ژمارەیەك كەسایەتیی ناو گرووپە جیهادییەكان دەركرد، بەمەش زۆرێكیان دەستبەرداری خەباتی چەكداری بوون و سودیان لە لێبوردنەكەی حكومەت وەرگرت.

ئەوەی بەڵگەنەویستە كە قاعیدە و دەوڵەتی ئیسلامیی وەكو تاڵیبان نین، تاڵیبانی ئەمڕۆ جیاوازە لەو رێكخراوەی بەر لە یانزەی سێپتەمبەر ئوسامە بن لادنی پەنادا، سەركردایەتییەكی نوێی هەیە، پاڵپشتی تیرۆری نێودەوڵەتی دژ بە ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمەریكا ناكات، لە ناوخۆی ئەفغانستان هێرش دەكاتە سەر ئامانجە سەربازییەكان، ئەمەش مانای وا نییە وەهمێك لە مێشكی ئەمەریكییەكاندا دەگوزەرێت و بێئاگان لە ئامانجە كۆتاییەكانی تاڵیبان، بەڵام دەزانن جگە لەم بژارەیە هیچ بژارەیەكی گونجاوتر نییە، دەكرێت هەمان سیاسەت بەرامبەر گرووپی تر پەیڕەو بكرێت، دەكرێت تێچوو و سودەكان هەڵسەنگێنرێت، هەمان ئەو گرفتانەی بوونە هۆی پەرەگرتنی گروپە جیهادییەكان هێشتا لەئارادان، هیچ وەڵامدانەوەیەكی ئەوتۆ نییە بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ ئەو گرفتانە و چارەسەكردنی، بەڵام دۆخەكە جێگەی سەرنجە و هەموو بژارەكانیش كراوەن لەوانە دانوستان لەگەڵ چەند لایەنێكی هەڵبژاردە.

كۆمەڵەی تەنگژەی نێودەوڵەتی، داوادەكات كەناڵی پەیوەندی لەگەڵ بزووتنەوە ئیسلامییە چەكدارەكان بكرێتەوە، تەنانەت لەگەڵ توندڕەوەكانیش، هانی سەركردەكان دەدات دانوستان بكەن و هەموو لایەنەكانیش بەشداری پێ بكەن. هەندێك لە چاودێران پێانوایە بینینی هەموو جیهادییەكان بەیەكچاو هەڵە و لاوازییە، هەندێك لە حكومەتەكانیش لە بەرامبەر گرووپە جیهادییەكان پەیڕەوی لە سیاسەتی "پەرت بكە و زاڵبە" دەكەن، بەڵام زۆرجار ململانێ و ناكۆكی ناو خودی گرووپە تیرۆرستییەكان ئەگەری دانوستان قورستر دەكات.

تەنانەت دەوڵەتی ئیسلامیی و لقە خۆجێیەكانی و گرووپەكانی پەیوەست بە قاعیدە، هەمان پێكهاتەی لێكچویان نییە، لەناو ئەم گرووپانەدا كەسانێك هەن پابەندن بە ئامانجە سنوربڕەكان، بەڵام ئەندامە ئاساییەكانیان ئامانجی جودایان هەیە، زۆرینەیان خۆجێین دەكرێت پەیوەستبونیان بگۆڕێت و تەنانەت بە گۆڕانی دۆخەكە گۆڕانكاری لە ئامانجەكانیان دەكرێت، پێویستە لەسەر حكومەتەكان جیاوازی تەنانەت لە نێوان بزووتنەوە رادیكاڵەكان بكەن بە ئامانجی كۆتایهێنان بە توندوتیژی، لەجیاتی پۆلێنكردنی بزووتنەوەكانی تر كە بەدوای پاساودا دەگرێت بۆ شەڕكردن لەگەڵی.

لێبوردن بەرامبەر لێكترازان

 لە ساڵی 2014 حكومەتی سۆماڵ بەرنامەیەكی 60 رۆژی راگەیاند بۆ لێبوردن لەو كەسانەی دەیانەوێت لە بزووتنەوەی لاوانی سۆماڵ جیابنەوە، بۆ سودمەندبوون لە بەرنامەكە، دەبێت لێكجیابوەكان دەستبەرداری ئەندامێتی لە بزووتنەوەكە ببن و واز لە تیرۆر بێنن و كاربكەن بۆ باشكردنی دۆخی سۆماڵ، بەشداربوانی بەرنامەكە بۆ دووبارە ئامادەكردنەوەیان راهێنانیان پێدەكرێت، وانەی نووسین و خوێندنەوە دەخوێنن، لە رووی دەرونیەوە پاڵپشتی دەكرێن، دواجاریش چاوپێكەوتنیان لەگەڵ دەكرێت، ئەگەر لیژنەی چاوپێكەوتنی كۆتایی زانیان ئەو كەسە بە تەواوی دەستبەرداری تیرۆر بووە و چیتر مەترسی نییە، ئەوا رێگەی پێدەدرێت تێكەڵی كۆمەڵگە ببێتەوە، ئەوەی لەم بەرنامەیە بەشدار بێت بە تۆمەتی تیرۆر دادگایی ناكرێت و دەتوانێت بگەڕێتەوە ناو خێزانەكەی و سەر كار، لە زۆربەی حاڵەتەكانیشدا هانی دەرچوان (هەڵگرانی بڕوانامە) دەدرا لەگەڵ ناوەندە هەواڵگری و ئەمنییەكان كاربكەن بە مەبەستی دروستكردنی لێكترازانی زیاتر لەناو ریزەكانی رێكخراوەكە.

راستە لێبوردن چارەسەرێكی ئەفسوناوی نییە بۆ بزووتنەوەی لاوان، بەڵام توانای سەربازی لاواز كرد، ئەو كەسانەی بەرژەوەندخواز بوون و پەیوەستی تەواویان نەبوو بە بزووتنەوەكەوە لێی جودابوونەوە، بەرنامەكەیان كردە دەرفەتێك تا بە سەلامەتی لە گۆڕەپانی جەنگ دوربكەونەوە.

جێداری دژ، یەكگرتنی جیهادییەكان

 گۆڤاری "زی ئەتلانتیك" هۆشداری دەدات لە ئەگەری یەكگرتنی دەوڵەتی ئیسلامیی و رێكخراوی قاعیدە، ئەگەر رووبدات دۆخەكە مەترسیدارتر دەبێت، پێكهاتە نوێییەكە دەبێتە دوژمنێكی مەترسیدارتر لەوەی ئێستا دەیبینین. "سكوت ستیوارت"  شیكاری كاروباری ئەمنی لە ستراتفۆر وای دەبینێت كە یەكگرتنی دوو جەمسەری سەرەكی بزووتنەوەی جیهادی جیهانیی مایەی دڵەڕاوكێیە، كۆبوونەوەی تواناكانی دەوڵەتی ئیسلامیی و قاعیدە دەتوانێت ببێتە مەترسییەكی گەورە لەسەر تەواوی جیهان، ئەوسا دەبنە دوژمنێكی زۆر مەترسیدارتر لەوەی كە هەر یەكەیان بە تەنها بن. ستیوارت ئاماژە بەوەش دەكات كە یەكگرتنی ئەو دوو رێكخراوە كارێكی زۆر لەوە زەحمەتترە كە پێشبینی دەكرێـت.

هەرچەندە ناكۆكییە كەسییەكان كە لە ئێستادا بە روونی ئەو دوو رێكخراوە لێكجیادەكاتەوە، دەتوانرێت وەلابنرێت، بەڵام ناكۆكی ئایدۆلۆجی نێوان دوو رێكخراوەكە زۆر زەقە و ئاسان نییە تێپەڕێنرێت، بە تایبەت دوای ئەوەی ناكۆكییەكان (جگە لە خوێنڕشتنی یەكتر) گەیشتە ئاستێك كە یەكتر بە خەواریج و هەڵگەڕاوە تۆمەتبار بكەن، بۆیە یەكگرتن لەگەڵ هزێك كە پێشتر ئەو تۆمەتەی خراوەتە پاڵ هەروا ئاسان نییە و سەركردەكانی هەردولا تووشی جۆرێك لە ئیحراجی دەكات.

ئەندامانی هەردولا ئامادەن لەپێناو قەزیەیەكدا بمرن كە بڕوایان وایە راڤەی راستەقینەی ئیسلامە، بۆیە وا بە ئاسانی دەستبەرداری نابن، ئەمەش كارەكەی هێندەی تر ئاڵۆز كردووە، دەوڵەتی ئیسلامیی رێگەیەك نادۆزێتەوە تا خۆی ملكەچی رێكخراوی قاعیدە بكات، چونكە بەغدادی خۆی وەكو خەلیفەی موسڵمانان راگەیاندووە.

ئەمەش بەو مانایە نییە كە دەوڵەتی ئیسلامیی و قاعیدە هیچ دەرەتانێكیان نییە بۆ كاری پێكەوەیی لەسەر ئاستی خۆجێیی، لە واقیعدا ئەم جۆرە لە هەماهەنگی لە هەندێك لەو ناوچانەی سوریا لە نێوانیان هەبووە كە شەڕ و هێرشیان بۆ سەر یەكتر ئەنجام نەداوە، بە تایبەت لە ناوچە دورەدەستەكان كە چەكدارانی هەیئەی تەحریر شام و دەوڵەتی ئیسلامیی چالاكییان هەیە نەك لەو ناوچانەی بەتەواوی لەژێر دەسەڵاتیاندایە.

هەندێكجاریش ئەندام یان گرووپێك لەو دوو رێكخراوە دەستبەرداری رێكخراوەكەی بووە و پەیوەست بووە بە رێكخراوەكەی تر، بە تایبەت ئەگەر یەكێك لەو دوو رێكخراوە لەو ناوچە لاواز بووبێت، مێژوویەكی درێژیش لە لێكترازانی ئەو هێزانە لە عێراق و سوریا هەیە، كە گرووپێكی چەكدار بە ژمارەیەكی زۆرەوە پەیوەست بووە بە گرووپێكی تر.

بۆ ئەوەی رێكەوتن لە نێوان ئەو دوو رێكخراوە بێتە دی ئەگەر بە شێوەیەكی سادەش بێت، پێویستە هەردوو رێكخراوەكە پەیوەندییەكانی نێوانیان باشتر بكەن لە رێگەی گۆڕانكاری دونیابینیاندا، تا ئەوكاتەی ئەوە روودەدات بە بڕوای "ستیوارت" ئەگەر یەكگرتنیان لاوازە.

كۆتایی
بەپێی تێڕوانینی رۆژئاوا دەوڵەتی ئیسلامیی توندڕەوترە لە رێكخراوی قاعیدە، هەردوكیشیان زۆر توندڕەوترن لە ئیخوان، قاعیدە مەترسیدارترە لە دەوڵەتی ئیسلامیی، ئەو رێكخستنەی بن لادن دروستكیردووە بۆ ماوەیەكی زۆرت دەمێنێتەوە بەراورد بەوەی بەغدادی دروستیكردووە، بەڵام ئیخوان لەهەموان تەمەن درێژترە لەوان و رەنگە مەترسیدارتربێت لەسەر كۆمەڵگە، بۆیە دەچێت ئەم بە ئەوان لێبدرێت، سیاسیی بە جیهادی ماندوبكرێت، توندڕەو بە میانڕەو ماندوبكرێت، لە كۆتایشدا "دوژمنی چەكدار" بە دەستی ئەوان یان موسڵمانان دەردەچێت و سەلامەت و خاوەن دەستكەوت دەبێت.


ئه‌م بابه‌ته 514 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

زۆرترین خوێنراو

  • یەک ڕۆژ
  • یەک هەفتە

Millet copyright 2015 © . All right reserved
Avesta Group and powered by Microsoft Azure