X
ئ|

دیده‌ ئابوورییه‌ ڕیزپه‌ڕه‌كه‌ی بایدن

توێژینەوە

01/11/2020     288 ژمارەی خوێندراو
Alternate Text

سه‌رچاوه‌: پڕۆجێكت سایندیكه‌یت
نوسینی: جێفری فڕێنكڵ


ئه‌مریكییه‌كان له‌ چه‌ند ڕۆژی داهاتوودا، سه‌رۆكی وڵاته‌كه‌یان هه‌ڵده‌بژێرن. ئه‌نجامی ڕاپرسییه‌كانیش ئه‌وه‌مان بۆ ئاشكرا ده‌كه‌ن، كه‌ ده‌نگده‌ره‌كان له‌ڕووی سیاسه‌تی كۆمه‌ڵایه‌تی، سیاسه‌تی ده‌ره‌كی، ژینگه‌، به‌ڕێوه‌بردنی قه‌یرانی كۆرۆنا‌و ته‌نانه‌ت له‌ ڕووی كه‌سێتیشه‌وه‌، جۆ بایدن به‌ باشتر ده‌زانن. به‌ڵام، به‌پێی ئه‌و ڕاپرسییانه‌، تا ماوه‌یه‌ك له‌مه‌وپێش، ده‌نگده‌ره‌كان له‌ڕووی ئابوورییه‌وه‌ تره‌مپیان له‌لا باشتر بووه‌.
له‌ڕاستیدا، ئه‌و بۆچوونه‌ی پێی وایه‌، كۆمارییه‌كان له‌ دیموكراتییه‌كان باشترن له‌ به‌ڕێوه‌بردنی ئابووری ئه‌مریكادا، بۆچوونێكی تا ڕاده‌یه‌ك كۆنه‌، ڕاستییه‌كانیش پاڵپشتیی ناكه‌ن.
له‌ ماوه‌ی حوكمڕانیی 16 سه‌رۆكی دوای جه‌نگی دووه‌می جیهاندا، واتا له‌ هاری ترومانه‌وه‌ بۆ باراك ئۆباما، ناوه‌ندی گه‌شه‌ی تێكڕای ساڵانه‌ی داهاتی ناوخۆیی، له‌ سایه‌ی سه‌رۆكه‌ دیموكراتییه‌كاندا گه‌شتۆته‌ 4,3%، له‌به‌رانبه‌ریشدا له‌سه‌رده‌می سه‌رۆكه‌ كۆمارییه‌كاندا گه‌شتۆته‌ 2,5%. ئیداره‌كه‌ی تره‌مپ-یش ده‌ستهاتی كۆمارییه‌كانی زیاتر دابه‌زاند. له‌ ڕاستیدا، ناوه‌ندی گه‌شه‌ی ساڵانه‌ له‌ ماوه‌ی سه‌رۆكایه‌تییه‌كه‌یدا زۆر نه‌رێنی بوو.
له‌ به‌راوردكارییه‌كی له‌م جۆره‌شدا، یه‌كێك له‌ زانیارییه‌ پێویسته‌كان ئه‌وه‌یه‌، كه‌ سه‌رۆك تاكه‌ كاریگه‌رییه‌كه‌ له‌نێو چه‌ندین كاریگه‌ریی دیكه‌ به‌سه‌ر ئابوورییه‌وه‌. به‌ختیش ڕۆڵێكی گرنگی له‌و بواره‌دا هه‌یه‌. بۆنمونه‌، ده‌كرێت ساڵی 2020 له‌ تۆماره‌كه‌ی تره‌مپ بهێنینه‌ده‌ره‌وه‌، به‌وپێیه‌ی ڤایرۆسی كۆرۆنا به‌دبه‌ختییه‌ك بوو. به‌ڵام، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، له‌سه‌رده‌می سه‌رۆكایه‌تی تره‌مپ له‌ماوه‌ی پێش بڵاوبوونه‌وه‌ی ڤایرۆسه‌كه‌شدا، به‌رزبوونه‌وه‌ی تێكڕای داهاتی ناوخۆیی‌و ده‌ستی كار‌و بازاڕی بۆرسه‌، ته‌نها به‌رده‌وامبوونی ئه‌و ڕه‌وته‌بوو، كه‌ له‌ دوای ئۆباما بۆی به‌جێمابوو.
هاوكات، ناتوانین به‌رپرسیارێتی خراپ به‌ڕێوه‌بردنی قه‌یرانی كۆرۆنا له‌سه‌ر شانی تره‌مپ لابه‌رین. تا ئێستاش، تاكه‌ پلانی ئه‌و سه‌رۆكه‌، پێشبینیكردنی نه‌مانی ئه‌و ڤایرۆسه‌یه‌ له‌ماوه‌ی چه‌ند هه‌فته‌یه‌كدا. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌، ئه‌و ڕێكارانه‌شی وێرانكرد، كه‌ شاره‌زایان جه‌ختیان له‌سه‌ر ده‌كرده‌وه‌، وه‌ك به‌ستنی كه‌مامه‌‌و ئه‌نجامدانی پشكنینی به‌كۆمه‌ڵ. له‌ڕاستیدا، ده‌كرا ئه‌و ڕێكارانه‌ ته‌ندروستی گشتی‌و ئابووریش باشتر بپارێزن.
به‌هه‌رحاڵ، ده‌كرێت جیاوازی دۆخی ئابووری له‌ نێوان ئیداره‌ی كۆمارییه‌كان‌و دیموكراتیییه‌كاندا، له‌ دیدی ئاماره‌كانه‌وه‌ ته‌ماشا بكرێت. له‌ڕاستیدا، دواین پێنج ماوه‌ی سستی ئابووری، به‌م سستییه‌ی ئێستاشه‌وه‌، كاتێك ڕوویداوه‌، كه‌ سه‌رۆكێكی سه‌ر به‌ پارتی كۆماریی له‌ كۆشكی سپیدا بووه‌. بۆیه‌، ناتوانین بڵێین، ئه‌گه‌ری ڕوودانی سستی ئابووری له‌ سایه‌ی سه‌رۆكێكی كۆماری‌و، یه‌كێكی دیموكراتیدا یه‌كسانه‌. 
جیاوازی هه‌ردوولا له‌ ڕابردوودا زۆر ڕوونه‌. به‌ڵام، ئه‌گه‌ر بمانه‌وێت به‌راوردێكی نمونه‌یی ئه‌نجامبده‌ین، پێویسته‌ سیاسه‌تی ئابووری سه‌رۆكه‌ دیموكراتییه‌كان دیاری بكه‌ین، به‌م ڕێگه‌یه‌ش ده‌توانین ڕاسته‌خۆ شرۆڤه‌ی ئه‌و جیاوازییه‌ بكه‌ین. به‌ڵام، ئه‌و كاره‌ زۆر گرانه‌. بۆیه‌، له‌بری ئه‌وه‌، ته‌نها له‌و سیاسه‌ته‌ ورد ده‌بینه‌وه‌، كه‌ چاوه‌ڕوان ده‌كرێت بایدن جێبه‌جێی بكات. ئه‌مه‌ش له‌كاتێدا، ئه‌گه‌ر ئه‌نجومه‌نی پیران له‌ داهاتوودا هاوكاری ئه‌و سه‌رۆكه‌ بن.
تره‌مپ هه‌وڵده‌دات ئه‌و باوه‌ڕه‌ لای ده‌نگده‌ره‌كان دروست بكات، كه‌ بایدن له‌دوای بوونی به‌ سه‌رۆك، سیاسه‌تێكی ڕاستڕه‌وی په‌ڕگیر جێبه‌جێ ده‌كات. له‌ ڕاستیدا، چه‌ند كه‌سایه‌تییه‌كی دیكه‌ له‌وانه‌ی خۆیان هه‌ڵبژاردبوو، تا ببنه‌ به‌ربژێری دیموكراتییه‌كان بۆ پۆستی سه‌رۆكایه‌تی، پاڵپشتیی جۆره‌ سیاسه‌تێكیان ده‌كرد، ئه‌گه‌ر به‌وردی لێی بكۆڵینه‌وه‌، ده‌بینین ئه‌و سیاسه‌تانه‌ به‌لای زۆربه‌ی ده‌نگده‌ره‌ ئه‌مریكییه‌كان‌و، ته‌نانه‌ت به‌لای ده‌نگده‌ره‌ دیموكراتییه‌ میانڕه‌وه‌كانیشه‌وه‌ سیاسه‌تێكی چه‌پڕه‌و بوو. له‌و سیاسه‌تانه‌ش، پێشنیاری (چاودێری ته‌ندروستی بۆ هه‌مووان)، كه‌ له‌لایه‌ن سیناتۆر (بێرنی ساندێرس)ه‌وه‌ پێشكه‌ش كرا. جیبه‌جێكردنی ئه‌م جۆره‌ سیاسه‌ته‌ش، ده‌كرا بیمه‌ی تایبه‌تی ته‌ندروستی هه‌ڵبوه‌شێنێته‌وه‌‌و، له‌ نێو ئه‌و گرێبه‌سته‌ سه‌وزه‌ی دیموكراتییه‌كان له‌ كۆنگرێسدا پێشنیاریان كردووه‌، گره‌نتی وه‌گه‌ڕخستنی ده‌ستیكاریش بكات.
سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی بایدن به‌ ڕوونی ئه‌و سیاسه‌تانه‌ی ڕه‌تكرده‌وه‌‌و، توانی وه‌ك به‌ربژێرێكی میانڕه‌و له‌لایه‌ن دیموكراتییه‌كانه‌وه‌ هه‌ڵببژێردرێت. هاوكات، پلانه‌ ئابوورییه‌كه‌شی زۆر جیاوازه‌ له‌ ڕه‌وته‌كه‌ی تره‌مپ. له‌ ڕاستیدا، له‌ دواین كۆنگره‌ی نیشتیمانیی پارتی كۆمارییدا، به‌رنامه‌یه‌كی دیاریكراو بۆ هه‌ڵبژاردنه‌كان نه‌خرایه‌ڕوو. بۆیه‌، ئه‌گه‌ر بمانه‌وێت بزانین تره‌مپ له‌ خولی دووه‌می سه‌رۆكایه‌تیدا چۆن هه‌ڵسوكه‌وت ده‌كات، پێویسته‌ بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ هه‌ڵسوكه‌وته‌كانی سه‌رۆك له‌ ماوه‌ی یه‌كه‌می سه‌رۆكایه‌تییه‌كه‌یدا. له‌و باره‌یه‌شه‌وه‌، سێ خاڵی ڕوون هه‌ن: هه‌وڵه‌كانی بۆ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی یاسای چاودێری ته‌ندروستی (Obamacare)ی ساڵی 2010، كه‌ نرخه‌كانی گونجاو بوو. دابه‌زاندنی باج له‌ كانونی یه‌كه‌می 2017دا، كه‌ قازانجی كۆمپانیاكانی زیادكرد. هه‌روه‌ها، هه‌ڵگیرساندنی جه‌نگی بازرگانی، كه‌ هه‌مووانی خسته‌ دۆخێكی خراپتره‌وه‌. شایه‌نی باسه‌، سه‌ره‌ڕای به‌ڵێنه‌كانی تره‌مپ به‌ هاوكاریكردنی كرێكاره‌ ئه‌مریكییه‌كان، به‌ڵام، هه‌روه‌ك نزیكه‌ی 850 شاره‌زای بواری ئابووری ئاماژه‌یان پێداوه‌، سیاسه‌ته‌كانی ئه‌م سه‌رۆكه‌ كاریگه‌ریی پێچه‌وانه‌یان هه‌بوو.
له‌به‌رانبه‌ریشدا، سیاسه‌ته‌ پێشنیاركراوه‌كانی بایدن، ئه‌و ئامانجانه‌ له‌خۆده‌گرن، كه‌ زۆربه‌ی ئه‌مریكییه‌كان تێیدا هاوبه‌شن، وه‌ك گه‌ڕاندنه‌وه‌ی خۆشگوزه‌رانیی ئابووری، به‌دیهێنانی به‌ره‌وپێشچوون له‌ بواری پاراستنی ژینگه‌دا، هه‌وڵی زیاتر بۆ هاوكاریكردنی ئه‌و خێزانانه‌ی، ته‌نانه‌ت پێش بڵاوبوونه‌وه‌ی په‌تای كۆڕۆنا-ش حكومه‌ت ده‌ستبه‌رداریان بوو. هاوكات، له‌بری ئه‌وه‌ی ته‌نها كار له‌سه‌ر نمایشكردنی ڕووكه‌شێكی باش بكات، بایدن هه‌وڵده‌دات به‌شێوازی زانستی ئه‌و ئامانجانه‌ به‌دیبهێنێت.
سه‌ره‌تا، له‌سه‌ر بنه‌مای شاره‌زایی زانا‌و پسپۆڕه‌كانی بواری ته‌ندروستی، كارده‌كات بۆ جێبه‌جێكردنی پلانی فیدڕاڵی بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی ڤایرۆسی كۆڤید-19. ئه‌م هه‌نگاوه‌ش چه‌ند لایه‌نێك له‌خۆده‌گرێت، ئه‌وانیش، ده‌سته‌به‌ركردنی فراوانی پشكنینه‌ بێبه‌رانبه‌ره‌كان، په‌ره‌پێدانی ڤاكسینی متمانه‌دار‌و كارا، پته‌وكردنی توانای ته‌ندروستی گشتی ئه‌مریكا بۆ به‌ڕێوه‌بردنی قه‌یرانه‌كانی ئاینده‌‌و، هه‌ڵگرتنی به‌ربه‌ستی تێچوون، كه‌ ده‌بێته‌ ڕێگر له‌به‌رده‌م خۆپارێزی‌و چاره‌سه‌ری ڤایرۆسی كۆرۆنادا.
هاوكات، بایدن ئه‌و سیستمه‌ گه‌ورانه‌ی خه‌رجی نوێده‌كاته‌وه‌، كه‌ كۆنگرێس ڕێگه‌یدا به‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌یان. وه‌ك مۆڵه‌ت به‌ مووچه‌وه‌ بۆ ئه‌وانه‌ی به‌هۆی باری ته‌ندروستییه‌وه‌ له‌ ماڵه‌كانیاندا ده‌مێننه‌وه‌‌و له‌ كاركردن ده‌وه‌ستن. هه‌روه‌ها، به‌رده‌وام ده‌بێت له‌ پێشكه‌شكردنی هانده‌ر بۆ ئابووری گشتی، تا داهات‌و كرێ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ ئاستی پێش بڵاوبوونه‌وه‌ی كۆرۆنا.
به‌هه‌مان شێوه‌، یه‌كێكی دیكه‌ له‌لایه‌نه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كانی پلانه‌كه‌ی بایدن، وه‌به‌رهێنانی فراوانه‌ له‌ ژێرخان، توێژینه‌وه‌، گه‌شه‌پێدان‌و فێركردندا، كه‌ به‌ تێپه‌ڕبوونی كات گه‌شه‌ی به‌رهه‌مهێنان به‌هێز ده‌كه‌ن. سه‌ره‌ڕای ئه‌مانه‌، ده‌ستكه‌وتی زیاتر ده‌خاته‌سه‌ر سیستمی (Obamacare)‌و، به‌شێوه‌یه‌كی به‌رچاو ژماره‌ی ئه‌و ئه‌مریكییانه‌ی بیمه‌ی ته‌ندروستیان نیه‌ كه‌مده‌كاته‌وه‌. واتا، ته‌واو پێچه‌وانه‌ی ئه‌و كاره‌ی كۆمارییه‌كان ئه‌نجامیاندا.
بایدن بۆ پاڵپشتیی ئه‌م جۆره‌ خه‌رجییانه‌، پێشنیاری سه‌پاندنی باجی هه‌ڵكشاو ده‌كات. له‌ هه‌نگاوه‌كانی ئه‌م كاره‌ش، پاشگه‌زبوونه‌وه‌یه‌ له‌ كه‌مكردنه‌وه‌ی باجی كۆمپانیاكان، كه‌ ساڵی 2017 بڕیاری له‌سه‌ردرا. هه‌روه‌ها، به‌رزكردنه‌وه‌ی به‌رزترین ئاستی ئه‌و جۆره‌ كرێیانه‌ی، باجی مووچه‌ ده‌یانگرێته‌وه‌، ئه‌مه‌ش پاڵپشتیی بیمه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌كات. له‌و چوارچێوه‌یه‌شدا، به‌ڵێنی داوه‌ باجی ئه‌و داهاتانه‌ زیادنه‌كات، كه‌ له‌ 400,000 دۆلار كه‌مترن. به‌پێی خه‌مڵاندنه‌كانی ئاژانسی (Moody‌s Analytics)یش، ده‌ستكه‌وته‌كانی پلانه‌ پێشنیاركراوه‌كه‌ی بایدن بۆ خه‌رجی، له‌ كاریگه‌رییه‌ كه‌مه‌كه‌ی زیادكردنی باج زیاتر ده‌بێت. به‌به‌راوردیش به‌ سیاسه‌ته‌كانی ئێستا، به‌هاتنی ساڵی 2024، تێكڕای ڕاسته‌قینه‌ی داهاتی ناوخۆیی، به‌ڕێژه‌ی 4,5% به‌رزده‌بێته‌وه‌.
بایدن به‌هێزانه‌ هه‌وڵی به‌دیهێنانی پلانه‌كانی بواری ژینگه‌ ده‌دات. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی ستراتجییه‌كه‌ی فراوانبوونی خێرا‌و به‌رده‌وامی وزه‌ی نوێبۆوه‌ له‌خۆده‌گرێت. به‌ڵام، ناتوانین بڵێین له‌ ئاینده‌یه‌كی نزیكدا، وزه‌ی خۆر‌و وزه‌ی با ده‌توانن 100%ی پێویستییه‌كانی وزه‌ له‌ ئه‌مریكا پڕبكه‌نه‌وه‌. له‌ دیدی ئه‌م به‌ربژێره‌وه‌، پێویست نیه‌ شكاندنی هایدرۆلیكی له‌و ناوچانه‌دا قه‌ده‌غه‌ بكرێت، كه‌ هه‌لی كاری بۆ ژماره‌یه‌كی زۆر ئه‌مریكی دابین كردووه‌. به‌ڵام، ده‌كرێت، به‌ڵكو ده‌بێت له‌ڕێگه‌ی یاساوه‌ ده‌رهاویشته‌ی گازی میسان‌و كاریگه‌رییه‌ نه‌رێنییه‌كانی دیكه‌ بۆسه‌ر ژینگه‌ به‌توندی سنوردار بكرێن. ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ش ئه‌نجام نه‌درێت، ئه‌وا پێویسته‌ شكاندنی هایدرۆلیكی به‌رده‌وام نه‌بێت.
 له‌كۆتاییشدا، ئیداره‌كه‌ی بایدن له‌ڕێگه‌ی چه‌ند هه‌نگاوێكه‌وه‌، له‌وانه‌، مانه‌وه‌ی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ ڕێكخراوی ته‌ندروستی جیهانییدا، دووباره‌ چوونه‌وه‌ نێو ڕێكه‌وتنی پاریس بۆ كه‌ش‌و هه‌وا، پابه‌ندبوون به‌ ڕێكه‌وتنه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كانی دیكه‌‌و مامه‌ڵه‌یه‌كی باشتر له‌گه‌ڵ هاوپه‌یمانه‌كانی ئه‌مریكادا، هه‌وڵی گه‌ڕاندنه‌وه‌ی ڕۆڵه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كه‌ی پێشووی ئه‌مریكا ده‌دات.
ده‌رباره‌ی ئابووری ئه‌مریكا، كاری سه‌رۆكه‌ دیموكراتییه‌كان له‌ ماوه‌ی دوای جه‌نگی دووه‌می جیهانیدا، زۆر له‌ سه‌رۆكه‌ كۆمارییه‌كان باشتر بووه‌. زۆر هۆكاریش واده‌كه‌ن باوه‌ڕمان وابێت، كه‌ به‌ ده‌رچوونی بایدن له‌ هه‌ڵبژاردنی 3/كانونی دووه‌مدا، ئه‌و ڕه‌وته‌ به‌رده‌وام ده‌بێت. له‌ڕاستیدا، به‌ده‌گمه‌ن ڕوویداوه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كاندا، جیاوازی نێوان جۆری سیاسه‌تی ئابووری چاوه‌ڕوانكراوی به‌ربژێره‌كان ئه‌مه‌نده‌ ڕوون بێت. له‌م باره‌شدا، سیاسه‌ته‌كه‌ی بایدن له‌وه‌ی تره‌مپ باشتره‌.

 

ئه‌م بابه‌ته‌ له‌ ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ململانێ و قه‌یرانه‌كان وه‌رگیراوه‌