X
ئ|

ئاینده‌ى ئاسایشی خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست

ڕاپۆرت

پێش 2 هەفتە     141 ژمارەی خوێندراو
Alternate Text

نوسین: موجته‌با روستایی
وه‌رگێڕان له‌ فارسییه‌وه‌: به‌ختیار ئه‌حمه‌د ساڵح

زیاتر له‌ ده‌ ساڵه‌ سیستمى ئاسایشی خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست كه‌وتۆته‌ سه‌ر رێگه‌ى  گۆڕانێكى قووڵ و له‌هه‌مان كاتدا خێرا و له‌ ئێستادا ده‌كرێت بوترێت كه‌ ناوچه‌كه‌ له‌ دۆخێكى راگوزه‌ردایه‌، راگوزه‌ر به‌و مانایه‌ى كه‌ ئه‌و هۆكارانه‌ى كه‌ سیستمێكیان له‌ناوچه‌كه‌ دروست كردبوو و به‌جێگیری هێشتبوویانه‌وه‌، بۆخۆیان گۆڕانیان به‌سه‌ردا هاتووه‌، ئه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌م گۆڕانانه‌ نه‌بوونه‌ته‌ هۆى دروست كردنى سیستمێكى نوێ. ئه‌م دۆخه‌ راگوزه‌ره‌ى ناوچه‌كه‌ كاریگه‌ره‌ به‌چه‌ند هۆكارێك كه‌ تێكڕایان ده‌توانێت له‌ داهاتوودا له‌ دیارى كردنى سیستمى ئاسایشی ناوچه‌كه‌ كاریگه‌رییه‌كه‌ى گه‌وره‌ دروست بكات. ئه‌وه‌ى له‌خواره‌وه‌ هاتووه‌ گرنگترین ئه‌و هۆكارانه‌ن:

1. ڕوو له‌ ئاوا بوونى گوتارى ئاینزاى سوونه‌: له‌ماوه‌ى بیست ساڵى رابوردوودا، ئیسلامى سوونى رۆلێكى گرنگى له‌ناوچه‌كه‌ دا هه‌بوو. هه‌ر سێ رێكخراوى ته‌كفیری ده‌وڵه‌ى ئیسلامى و به‌ره‌ى نوسڕه‌ و ئیخوانى موسلمینى پاڵپشت كراو له‌ لایه‌ن توركیاوه‌ له‌ گرنگترین ئه‌و رێكخراوه‌ جیهادییانه‌ بوون كه‌ نوێنه‌رایه‌تى ئیسلامى بنه‌ماخواز و توندڕه‌وى سوونه‌یان ده‌كرد ورۆلێكى گه‌وره‌یان هه‌بوو له‌ناوچه‌كه‌.  ئه‌مڕۆكه‌ رێكخراوى ده‌وڵه‌تى ئیسلامى به‌له‌ده‌ست دانى خه‌لافه‌ته‌كه‌ى و كه‌م بوونه‌وه‌ى ژماره‌ى هێزه‌كانى له‌ نزمترین ئاستى چالاكی خۆیدایه‌ و له‌ئێستادا و به‌شێوه‌ى ناوبه‌ناو چالاكى بچوك له‌هه‌ندێك وڵاتانى ناوچه‌كه‌ وه‌ك ئه‌فغانستان، یه‌مه‌ن، لیبیا و عێراق ئه‌نجامده‌دات. له‌ئێستادا به‌دوور ده‌زانرێت جارێكى تر داعش بتوانێت بگاته‌وه‌ به‌ترۆپكى هێز و ده‌ست بگرێته‌وه‌ به‌سه‌ر به‌شێك له‌ خاكى عێراق و سوریا و به‌ئه‌گه‌رى زۆر ئه‌م رێكخراوه‌ هاوشێوه‌ى رێكخرواى قاعیده‌ى لێدێت و له‌ ناوچه‌ى خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌راست له‌په‌راوێزى سیاسه‌ت و هێز دا ده‌مێنێته‌وه‌. سه‌باره‌ت به‌ئیسلامى ئیخوانیش دۆخه‌كه‌ هه‌ر به‌هه‌مان شێوه‌یه‌. توركیا وه‌ك ڕابه‌رى بیری ئیخوان موسلمین له‌ناوچه‌كه‌، كه‌وتۆته‌ سه‌ر رێگه‌ى فراون كردن و به‌هێز كردنى هه‌ژمونى توركیا، دروست كردنى دوو جه‌مسه‌رى له‌ كۆمه‌ڵگا و زیاد بوونى ناڕه‌زایه‌تییه‌كانى چینی مامناوه‌ندى كۆمه‌ڵگا و ئه‌گه‌رى دروست بوونى بارگرژى زیاتر له‌گه‌ڵ كورد. له‌ راستیدا ده‌توانرێت بگوترێت كه‌ پارتى دادوگه‌شه‌پێدان به‌رابه‌رایه‌تى كردنى ئه‌ردۆگان له‌ دۆخی وێرانكردنى ته‌واوى ئه‌و ده‌ستكه‌وته‌ ئابوورى و سیاسیانه‌دایه‌ كه‌ له‌ماوه‌ى بیست ساڵى ڕابوردوو توانیبووى به‌ده‌ستى بهێنێت. توركیا پێشتر له‌ لایه‌ن رۆژئاواوه‌ هه‌میشه‌ وه‌ك نمونه‌یه‌كى گونجاو سه‌یر ده‌كرا بۆ ئیسلامی سیاسی و نمونه‌یه‌كى باش بوو بۆ وڵاته‌ ئیسلامییه‌كانى دیكه‌ تا چاوى لێبكه‌ن. به‌هه‌نگاو نان به‌ره‌و هه‌ژمونگه‌رایی، دۆخه‌كه‌ گه‌یشت به‌جێگه‌یه‌ك كه‌ ته‌نانه‌ت له‌ناو خودى پارتى دادوگه‌شه‌پێداندا جیاوازى گه‌وره‌ دروست بوو و زۆرێك له‌ سه‌ركرده‌ بنیات نه‌ره‌كان له‌ پارته‌كه‌ جیابوونه‌وه‌ و پارتى نوێیان دروست كرد. ڕه‌وتى ئیخوان موسلمینیش له‌ناوچه‌كه‌ له‌ دۆخێكى باشتردا نییه‌ به‌به‌راورد به‌دۆخى ناوخۆیی توركیا. له‌میسڕ ئیخوانییه‌كان له‌ ده‌ره‌نجامى هاوپه‌یمانى نێوان سوپا له‌گه‌ڵ به‌شێكى گرنگ له‌هاوڵاتیان، ده‌سه‌ڵاتیان له‌ده‌ستدا. قه‌ته‌ر كه‌وه‌ك پشتیوانى دارایی سه‌ره‌كى ئیخوان له‌ناوچه‌كه‌دا ناسراوه‌ له‌لایه‌ن وڵاتانى عه‌ره‌بی ناوچه‌كه‌ و به‌تایبه‌ت سعودییه‌ بایكۆت كراو كه‌وته‌ ژێر گوشاره‌وه‌ به‌و پێیه‌ واچاوه‌ڕوان ده‌كرێت كه‌ گوتارى ئیسلامى سوونه‌ ئیدی وه‌ك پێشوو نه‌توانێت رۆڵى گرنگ بگێرێت له‌ گۆڕانكاریه‌یكانى ناوچه‌كه‌.

2. گۆڕانى دید ستراتیژى ئه‌مه‌ریكا به‌رامبه‌ر به‌ناوچه‌كه‌: دواى ئاشكرا بوونى ده‌ره‌نجامى هێرشه‌كانی ئه‌مه‌ریكا بۆ سه‌ر عێراق و ئه‌فغانستان له‌چوارچێوه‌ى شه‌ڕ دژ به‌ تیرۆریزم، وڵاته‌ یه‌كگرتوه‌كانى ئه‌مه‌ریكا بڕیارى دا بۆ داهاتوو خۆى به‌دوور به‌گرێت له‌ده‌ست وه‌ردانى ڕاسته‌وخۆ له‌ ململانێكانى ناوچه‌كه‌. له‌لایه‌كى دیكه‌وه‌ كه‌م بوونه‌وه‌ى به‌هاى ستراتیژی نه‌وت بۆ ئه‌مه‌ریكا، دیدی ستراتیژى ئه‌و وڵاته‌ى به‌رامبه‌ر به‌خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست گۆڕى، له‌ڕاستیدا به‌پێچه‌وانه‌ى سه‌رده‌مى جه‌نگى سارده‌وه‌، نه‌وتى خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست ئیدی وه‌ك جاران بۆ ئه‌مه‌ریكا جێگه‌ى بایه‌خ نییه‌. ته‌واوى ئه‌و هۆكارانه‌ى پێشتر پاڵنه‌ر بوون بۆ وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانى ئه‌مه‌ریكا تا بڕیار بدات له‌ ململانێكانى ناوچه‌كه‌ تێوه‌بگلێت و  راسته‌وخۆ بریاربدات و بچێته‌ ناو ململانێانه‌وه‌، له‌ ئێستادا له‌هه‌وڵدایه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ململانێكان بوه‌ستێت و له‌ دووره‌وه‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندى خۆى ناوچه‌كه‌ به‌ڕێوه‌برێت.

3. زیاتر بوونى ڕۆڵى چین له‌ناوچه‌كه‌: له‌سه‌ره‌تاى ساڵى 2000 ه‌وه‌ چین ڕه‌وتێكى نوێى له‌ ستراتیژی گه‌وره‌ى خۆى واتا به‌هێزكردن و دووباره‌ زیندوو كردنه‌وه‌ى نه‌ته‌وه‌ى چینی گرته‌وه‌ به‌ر، بۆ ئه‌م ره‌وته‌ش چین پێویستى به‌هه‌ندێك هه‌نگاوى یه‌كلا كه‌ره‌وه‌ هه‌بوو له‌سه‌ر ئاستى جیهان. چین وه‌ك زلهێزێك له‌سه‌ر ئاستى جیهان له‌ ئێستادا به‌ به‌راورد به‌رابوردوو ده‌رفه‌تێكى گه‌وره‌ترى له‌ پێشه‌ له‌ خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست و كه‌نداوى فارس كه‌به‌یه‌كێك له‌ سه‌رچاوه‌ سه‌ره‌كییه‌كانى دابینكردنى ووزه‌ ئه‌ژمار ده‌كرێت له‌ جیهاندا. پكین له‌ رێگه‌ى دروست كردنى په‌یوه‌ندى نوێ له‌سه‌ر بنه‌ماى ئاسایش، بازرگانى، ئابوورى و ده‌ریایی، خۆى له‌ رێگه‌ى وڵاته‌كانى خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاسته‌وه‌ به‌هێزتر كردووه‌. چین له‌ گه‌ڵ سعودییه‌ له‌ ساڵى  2016، و له‌گه‌ڵ ئیمارات له‌ ساڵى 2018 و پیشتر له‌گه‌ڵ میسڕ له‌ ساڵى 2014 هاوكارییه‌ ستراتیژییه‌كانى خۆى زیاتر كردووه‌. له‌لایه‌كى دیكه‌وه‌، كۆمارى ئیسلامى ئێران تادێت زیاتر پێشوازى ده‌كات له‌ به‌رفروانتر بوونى په‌یوه‌ندییه‌كانى له‌گه‌ڵ وڵاتى چین.

4. په‌یوه‌ندییه‌كانى ئێران و سعودییه‌: گرنگترین هۆكارێك كه‌ سیماى ئاسایشی خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست دیارى ده‌كات، چلۆنایه‌تى په‌یوه‌ندییه‌كانى نێوان ئێران و سعودییه‌ یه‌. له‌ سیناریۆى یه‌كه‌مدا كه‌ تیایدا بینه‌رى بارگرژى په‌یوه‌ندییه‌كانى نێوان ریاز و تاران ده‌بین، جه‌نگى بریكاره‌كانى هه‌ردوولا له‌ناوچه‌كه‌ به‌رده‌وام ده‌بێت، سه‌ربارى ئه‌وه‌ سعودییه‌ و وڵاتانى كه‌نداو هه‌وڵده‌ده‌ن زیاتر له‌ ئیسڕائیل نزیك ببنه‌وه‌ و ته‌نانه‌ت هه‌وڵیش ده‌ده‌ن له‌ توركیا نزیك ببنه‌وه‌ تا پێكه‌وه‌ دژ به‌كۆمارى ئیسلامى ئێران بوه‌ستنه‌وه‌. ئه‌م دۆخه‌ له‌لایه‌ك ده‌ره‌نجامى خۆ به‌دوور گرتنى ئه‌مه‌ریكایه‌ له‌ ده‌رگیر بوونى راسته‌وخۆ له‌ گرفته‌كانى ناوچه‌كه‌ و له‌لایه‌كى دیكه‌شه‌وه‌ كاردانه‌وه‌ى ترسی سعودییه‌یه‌ له‌ هه‌ژمونى ئێران له‌ناوچه‌كه‌. له‌ سیناریۆى دووه‌مدا ده‌كرێت بینه‌رى كه‌م بوونه‌وه‌ى گرژییه‌كان بین له‌ په‌یوه‌ندییه‌كانى نێوان سعودییه‌ و ئێران. له‌م سیناریۆیه‌دا هه‌ردولا بۆ كۆتایی هێنان به‌جه‌نگ و بارگرژى په‌ناده‌بنه‌ به‌ر كارى دیبلۆماسی و داننان به‌ سنوورى هێز و هه‌ژمونى یه‌كدى له‌ناوچه‌كه‌.

ده‌ره‌نجام

ئاینده‌ى ئاسایشی خۆرهه‌لاتى ناوه‌ڕاست زیاتر له‌هه‌ر شتێكى ده‌كه‌وێتـه‌ ژیركاریگه‌رى پارسه‌نگى هێز له‌ناوچه‌كه‌ و ئاستى ئاماده‌یی و ده‌ستوه‌ردانى وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانى ئه‌مه‌ركیا له‌ناوچه‌كه‌. چلۆنایه‌تى په‌یوه‌ندییه‌كانى نێوان سعودییه‌ وئێران وه‌ك دوو له‌ كاریگه‌رترین گه‌مه‌كاره‌كانى ناوچه‌كه‌ ، ده‌توانێت رۆڵى سه‌ره‌كى بگێڕێت له‌ دیارى كردنى ئاینده‌ى ئاسایشی ناوچه‌كه‌. له‌لایه‌كى دیكه‌شه‌وه‌ كه‌مڕه‌نگ بوونى بوون و ئاماده‌یی وڵاته‌یه‌كگرتووه‌كانى ئه‌مه‌ریكا له‌ناوچه‌كه‌، پاڵ به‌ ڕكابه‌ره‌كانى ئه‌و وڵاته‌وه‌ ده‌نێت تا بوونیان له‌ناوچه‌كه‌ به‌هێزتر بكه‌ن تا جێگه‌ى ئه‌و وڵاته‌ بگرنه‌وه‌، به‌و پێیه‌ش كه‌ چین په‌یوه‌ندییه‌كى باشی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ سعودییه‌ و ئێران، پێده‌چێت كه‌ ئه‌و وڵاته‌ بتوانێت له‌ درێژ مه‌ودادا ناوچه‌كه‌ دوچار به‌ گۆڕانگارى گه‌وره‌ بكات.

سه‌رچاوه‌:
مجتباه روستايى:  آینده نظم امنیتی  خاورمیانه 
http://peace-ipsc.org/fa/%D8%A2%DB%8C%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%86%D8%B8%D9%85-%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AE%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87/

هەواڵی زیاتر

هەواڵی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست 2 کاتژمێر پێش ئێستا

ئەنجومەنی ئاسایش بۆ تاووتوێكردنی ڕەوشی فەڵەستین كۆدەبێتەوە

هەواڵی کوردستان 2 کاتژمێر پێش ئێستا

خوێندنی ناو پۆل دەستیپێكردەوە

هەواڵی کوردستان 2 کاتژمێر پێش ئێستا

هاووڵاتییەك بە دەستی براكەی كوژرا