X
ئ|

فاینه‌نشاڵ تایمز: ده‌سه‌ڵاتخوازی له‌ هه‌رێمی كوردستان وایکردووە هاوپه‌یمانه‌ رۆژئاواییه‌كان بیرۆكه‌ی دیموكراسیه‌تی ئەم هه‌رێمە ڕەتبكه‌نه‌وه‌

ڕاپۆرت

11/05/2021     415 ژمارەی خوێندراو
Alternate Text

نووسینی/ كڵۆی كۆرنیس
سه‌رچاوه‌/ فاینه‌نشاڵ تایمز

دەمانچە لەسەر سەری شێروان شێروانی دانرا و لەلایەن مەسرور بارزانییەوە بە سیخوڕیکردن تۆمەتبار کرا

ئه‌و نه‌هامه‌تیه‌ی بۆ شێروان شێروانی دەستیپێکرد کاتێک بوو شەش ئۆتۆمبێلی پۆلیس لە دەرەوەی ماڵه‌كه‌ی لە دەرەوەی شاری هەولێری پایتەختی هەرێمی کوردستانی عێراق هه‌ڵیان كوتایه‌ سه‌ریان. لایه‌نی کەم 10 ئەفسەر هەڵیانکوتایە سەر ماڵی ڕۆژنامەنووسە تەمەن 38 ساڵه‌كه‌ و به‌دانانی دەمانچە له‌سه‌ر سه‌ری له ‌ماڵه‌كه‌ی هێنایانه‌ ده‌ره‌وه‌. دواتر ئه‌م رۆژنامه‌نووسه‌ دەستگیرکراوە لەلایەن سەرۆک وەزیرانی هەرێم بە سیخوڕیکردن تۆمەتبارکرا. 

ڕووگەش عیززەدین محیه‌دین، هاوسەری شیروان شێروانی و دوو منداڵه‌ ته‌مه‌ن دوانزه‌ و هه‌شت ساڵانه‌كه‌ی شاهیدی دەستگیرکردنی شێروان بوون لە 7ی تشرینی یه‌كه‌می ساڵی ڕابردوو، كه‌ بە هه‌ڵمه‌تێكی "تۆقێنەر و دڕندە" بۆ سه‌ریان ناویده‌به‌ن، ڕووگەش دەڵێت دركی بەوە كردبوو كە‌ كاری هاوسه‌ره‌كه‌ی وه‌ك رۆژنامه‌نووسێك زۆر مەترسیداره‌، چونكه‌ نزیکەی 15 ساڵ بوو ناوبراو ووتاری ڕه‌خنه‌ئامێزی له‌سه‌ر حکومەتی هەرێمی کوردستان ده‌نووسی. 

شێروان پێشتر له‌لایه‌ن هاوسه‌ره‌كه‌یه‌وه‌ هاندرابوو ده‌ست له‌و جۆره‌ نووسین و ڕه‌خنانه‌ له‌ حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان هه‌ڵبگرێت. بەڵام ئەو به‌رده‌وام بوو له‌ نووسینی ڕاپۆرتی ڕه‌خنه‌یی له‌سه‌ر خۆپیشاندانه‌كانی دژبە حكومه‌ت و پێشێلكارییه‌كانی مافی مرۆڤ و داگیركردنی موڵك و ماڵی خه‌ڵك له‌لایه‌ن به‌رپرسانی حزبه‌وه‌، ئه‌و پشتگرییە تەقلیدیەکانی بنەماڵەکەی بۆ پارتی دیموکراتی کوردستان - کە لەلایەن بنەماڵەی بارزانیه‌وه‌ کۆنترۆڵکراوە - پشتگوێ خست. ڕووگەش كه‌ مامۆستای ئابووریه‌ له‌سه‌ر ده‌ستگیركردنه‌كه‌ی شێروانی هاوسەری دەڵێت:"ماوەیەکی زۆربوو ده‌سه‌ڵاتداران ئەوەی پێی دەڵێن ئەم تاوانانە (وتاره‌ ره‌خنه‌ییه‌كانی)یان كۆده‌كرده‌وه‌" بۆ ئه‌وه‌ی كه‌یسێكی بۆ دروست بكەن.

هەر مووچه‌ و داواكارییه‌كی بویستایه‌ به‌رپرسانی حكومه‌ت پێیانده‌دا تەنها له‌به‌رامبه‌ر ڕاگرتنی نووسینەکانی

سه‌رباره‌ت به‌و كه‌سانه‌ی كار له‌سه‌ر ئاشكراكردنی گه‌نده‌ڵی ده‌كه‌ن، هاوسه‌ری  شێروان شێروانی ده‌ڵێت هاوسەره‌كه‌ی لەمێژە ڕووبەڕووی هەوڵی بێدەنگکردن بووه‌ته‌وه‌: هەر مووچه‌ و داواكارییه‌كی بویستایه‌ به‌رپرسانی حكومه‌ت پێیانده‌دا تەنها له‌به‌رامبه‌ر ڕاگرتنی نووسینەکانی ... ئەگەر شێروان گوێی بۆ ئه‌و به‌رپرسانه‌ بگرتایە ڕەنگە ئێستا له‌ شاری دریم سیتی نیشتەجێ ده‌بووین (نه‌ك له‌ زیندان بێت). هه‌روه‌ها دەڵێت شێروانی هەوڵیدەدا کارێکی دوور له‌ پێشه‌ی ڕۆژنامەوانی بدۆزێتەوە، بەڵام هه‌وڵه‌كانی سەرکەوتوو نەبوو. ئێستا بەتەنها پەروەردەکردنی چوار منداڵی له‌ ئه‌ستۆدایه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هێشتا پێیوایە شێروانی مافی ئەوەی هەبوو بەردەوام بێت لەبڵاوکردنەوەی نووسینه‌كانی، بۆیه‌ وته‌یه‌كی كوردی پێ وتین كه‌ ده‌ڵێت: " ستەملێکراو بیت باشترە لەوەی ستەمکار بیت".

شێروانی یەکێک بوو لەو پێنج کەسەی کە خەڵکی باکووری ڕۆژئاوای کوردستانی عێراقه (بادینان)‌ە كه‌ لە مانگی تشرینی یەکەمی 2020 دەستگیركران. ئه‌وه‌ی خاڵی هاوبه‌شی ئه‌و ده‌ستگیركراوانه‌یه‌ به‌شداربوونیان بووه‌ لە ڕێکخستنی ناڕه‌زایی و نووسینی ڕاپۆرت لەسەر ناڕەزاییەکانی دژبە حکومەت لەسەر بڕینی مووچەی کەرتی گشتی لە ساڵی 2020. به‌ڵام دواتر هەموویان تاوانبارکران بەوەی ئەمانە هەڕەشەن لەسەر ئاسایشی نەتەوەیی. هەفتەیەک بەر لە دەستپێکردنی دادگایی کردنەکەیان لە مانگی شوباتدا، مەسرور بارزانی، سەرۆک وەزیرانی هەرێمی کوردستان بە ڕۆژنامەنووسانی ڕاگەیاند ئەو دەستبەسەرکراوانە "نە چالاکوانن و نە ڕۆژنامەنووسن، به‌ڵكو هەندێکیان سیخوڕبوون، و سیخوڕییان بۆ وڵاتانی تر کردووە". پاشان هەر پێنجیان بە تاوانی سیخوڕیکردن و هەوڵدان بۆ ڕێکخستنکردنی جموجۆڵی چەکداری له‌ دادگایی کردنێکدا، کە لەلایەن رێكخراوی چاودێری مافه‌كانی مرۆڤه‌وه‌ ئیدانە کرا به‌هۆی پێشێلکاری جدی لە رێوشوێنه‌كانی دادگایی کردنێکی دادپەروەرانە و دەستێوەردانی سیاسی تیایدا، بۆ ماوه‌ی شه‌ش ساڵ زیندانی كران. 

تۆمه‌تی سیخوڕییەكردنه‌كه‌ش به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ پەیوەندی نێوان تۆمەتباران و بەرپرسانی ئەڵمانیا و ئەمەریکا، و پارێزەرانی ئەمەریکا و چه‌ند نامه‌یه‌كی ئاڵوگۆڕكراو له‌ تۆڕه‌ كۆمه‌لایه‌تیه‌كاندا تایبه‌ت به‌ زانیاری له‌سه‌ر خۆپیشاندانه‌كانی دژی حكومه‌ت له‌لایه‌ن رۆژنامه‌نووسه‌كانه‌وه‌. هه‌رچه‌نده‌ باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە بەغدا ڕایگەیاند "لە نزیکەوە چاودێری كه‌یسه‌كه‌یان کردووە"، بەڵام بە کورتی ڕەخنەی لە هەرێمی كوردستان گرت كه‌ هاوپه‌یمانی بووه‌ له‌ جه‌نگی دژ به‌ رێكخراوی تیرۆریستی داعش. بۆیه‌ زیندانیكردنی رۆژنامه‌نووسه‌كان ئیدانه‌كردنێكی زۆری نێوده‌وڵه‌تی لێنه‌كه‌وته‌وه‌. به‌ڵام به‌له‌به‌رچاوگرتنی هه‌ژموونی بنه‌ماڵه‌یی به‌سه‌ر ده‌سه‌ڵاتی سیاسی له‌ هه‌رێمی كوردستان، بنه‌ماڵه‌كان کاریگەریان لە قوڵایی بازرگانی و كاروباری ئاسایشی کوردستاندا هه‌یه‌.

له‌ هه‌ڵوێستێكی دەگمەندا کونسوڵخانەی ئەڵمانیا لە هەولێر زۆر به‌ توندی ڕه‌خنه‌ی له‌ بڕیارەکەی دادگای تێهەڵچوونەوە گرت

هەفتەی ڕابردوو لە دانیشتنی پێداچوونەوە به‌ بڕیاری زیندانیكردنی رۆژنامه‌نووسه‌كاندا حکومەتی هەرێمی کوردستان جەختیکردەوە کە دەسەڵاتی دادوەری سەربەخۆییانه‌ كاروباره‌كانی ئه‌نجام ده‌دات. لەگەڵ ئەوەشدا له‌ هه‌ڵوێستێكی دەگمەندا کونسوڵخانەی ئەڵمانیا لە هەولێر زۆر به‌ توندی ڕه‌خنه‌ی له‌ بڕیارەکەی دادگای تێهەڵچوونەوە گرت. لە تویتەکەی کونسوڵی ئه‌ڵمانیدا هاتووه‌: "ئاڵوگۆڕی ئازادیی بیروڕا لەگەڵ ڕۆژنامەنووساندا بەشێکه‌ له‌ كاری ڕۆژانەی دیپلۆماتکارن، هه‌روه‌ك به‌شێكیشە له‌ كاری دبلۆماتكارانی ئه‌ڵمانیا له‌ هه‌رێمی كوردستانی عێراق". بۆیه‌ بڕیاره‌كه‌ی دادگا بۆ تۆمه‌تباركردنی رۆژنامه‌نووسان به‌ بوونی په‌یوه‌ندی و كۆبوونه‌وه‌  لەگەڵ بەرپرسانی ئەڵمانیا  بڕیاریكی زۆر بێمانایە و دژی ڕۆحیه‌تی پەیوەندیی نزیک و دۆستانه‌ی نێوان ئەڵمانیا و هەرێمی کوردستانه‌. هەرلەبەر ئەوەشە ئه‌ڵمانیه‌كان ده‌ڵێن ئه‌و دادگاییكردنه‌ سه‌لماندی كه‌ "بەڵگەی ڕوون له‌به‌رده‌ست نیه‌ بۆ سزادانی تاوانباران"

حکومەتی هەرێم چەوساندنەوە و گێچەڵكردن بە دەزگاکانی راگەیاندن و رۆژنامەنووسانیان چڕکردووەتەوە

لە راپۆرتێکی ساڵی 2020دا، فریدۆم هاوس، چاودێرانی مافەکانی مرۆڤ ده‌ڵێن كە به‌رپرسانی حکومەتی هەرێمی کوردستان " چەوساندنەوە و گێچەڵكردن بە دەزگاکانی راگەیاندن و رۆژنامەنووسانیان چڕکردووەتەوە، بەتایبەت دژی ئەوانەی ڕووماڵی ناڕەزاییەکانی دژبه‌ حکومەتی هەرێمی کوردستان دەکەن کە پەیوەستن بە سەختیی گوزه‌رانی ئابووری و گەندەڵییەوە".

بەهۆی ئەوەی کوردستانی عێراق لە ساڵی 1991 دا ناوچەی دژه‌فڕینی لەلایەن وڵاتانی ڕۆژئاواوە بۆ دروستكرا، ئەوە بووه‌ نه‌واتی ده‌ستكه‌وتنی حكومێكی نیمچە ئۆتۆنۆمی لە عێراقی سەدام حسێندا. ئامانج له‌ دروستكردنی ئه‌و ناوچه‌ ئۆتۆنۆمیه‌ش رێگرتن بوو له‌ هەڵمەتی جینۆسایدكردن و تێکشکاندنی خه‌باتی چه‌كداری بزووتنه‌وه‌ كوردییه‌كان له‌ كۆتایی ساڵانی  1980دا کە نزیکەی 200 هەزار کەسی لێ کوژرا. ناوچەی دژه‌فڕین یارمەتی سەرکردایەتیی کوردی دا – به‌تایبه‌ت بنه‌ماڵه‌ حكومڕانه‌كان بۆ گه‌شتن به‌ لوتکەی ده‌سه‌ڵات  و نەخشاندنی شێوەی فەرمانڕەوایی ئۆتۆنۆمی به‌سه‌ر هه‌رێمه‌كه‌دا. 

ئەم نەوەیە له‌ (سەرکردەکان) زیاتر پابەندن بە بیرۆکەی حوکمڕانی دەسەڵاتخوازی و خۆسه‌پێنه‌وه‌

مێگان کۆنێلی پسپۆڕی بواری كاروباری كورد ده‌ڵێت هه‌رێمی كوردستانی عێراق بۆ ماوه‌ی 30 ساڵە به‌چه‌ندین شێوە حكومه‌تی بۆ خۆی دانا. بەڵام تایبه‌ت به‌ پرسی پەرەپێدانی حکومرانی دیموکراسی له‌لایه‌ن كورده‌كانه‌وه‌، دەڵێت: ئەم نەوەیە له‌ (سەرکردەکان) زیاتر پابەندن بە بیرۆکەی حوکمڕانی دەسەڵاتخوازی و خۆسه‌پێنه‌وه‌، و دژایه‌تی ئەو بیرۆکەیە ده‌كه‌ن كه‌پێی وایه‌ دیموکراسی ڕۆڵێکی گرنگی هەیە".
له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا به‌ قسه‌ی دبلۆماتكاران، وڵاتانی ڕۆژئاوا نایانه‌وێت به‌ ئاشكرا رەخنە له‌م مۆدێله‌ ده‌سه‌ڵاتخوازی و خۆسه‌پێنیه‌ بگرن، چونکە ئه‌و وڵاتانه‌ پشت بە کوردستانی عێراق دەبەستن وەک ناوچه‌یه‌ك بۆ جه‌نگی دژ به‌ تیرۆریزمی ئیسلامی. له‌ ساڵی 2014 کاتێک داعش لە سوریا و عێراق سه‌ریهه‌ڵدا، سەدان هەزار ئاوارە بەرەو باکوور بەرەو کوردستان هەڵاتن. لایه‌نه‌كانی هه‌رێمی كوردستانیش بە پشتیوانی وڵاتانی ڕۆژئاوا هه‌وڵه‌كانیان یه‌كخست بۆ پاراستنی ناوچەیەکه‌یان کە سەقامگیریه‌كی ڕێژەیی بە بەراورد به‌ ناوچه‌كانی تری عێراق هه‌یه‌. 

له‌ دیدگای ئه‌مریكییه‌كانه‌وه‌ كورده‌كانی عێراق وه‌ك "كوردی باش" ته‌ماشا ئه‌كرێن، و ئاماژه‌ به‌وه‌ده‌كه‌ن هه‌ردوو حزبی حكومڕان له‌ هه‌رێمه‌كه‌ هه‌رگیز دژی ئه‌مریكییه‌كان نه‌بوون، هه‌ر له‌به‌رئه‌وه‌شه‌ تائێستا ئه‌مریكا ئاشنایه‌تی و دۆستایه‌تی له‌كه‌ڵ ئه‌و سه‌ركرده‌ سیاسییه‌ كوردانه‌ هێشتووه‌ته‌وه‌. 

بۆچوونی خوازراوی ئه‌مریكییه‌كان به‌رامبه‌ر به‌ كورده‌كان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌ره‌تای ساڵانی 2000كان كاتێك كورده‌كان هاوكاری و پشتیوانی ئه‌مریكییه‌كانیان كرد له‌ ڕووخانی رژێمی سه‌دام حسێن كه‌ رێگه‌خۆشكه‌ر بوو بۆ به‌ده‌ستهێنانی ئۆتۆنۆمی ڕەسمی و په‌یداكردنی ده‌سه‌ڵاتی ئه‌نجامدانی گرێبه‌سته‌ نه‌وتییه‌كان به‌بێ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ حكومه‌تی فیدراڵی له‌ به‌غدا. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی هه‌رێمی كوردستان دەوڵەتێکی سەربەخۆ نییه‌، به‌ڵام هێشتا بەردەوام لەگەڵ بەغدا لەسەر مەسەلەی پارە و ئاسایش له‌ ناكۆكیدایه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا بۆ خزمه‌تكردن به‌ خه‌ونی سه‌ربه‌خۆیی و دروستكردنی ده‌وڵه‌تی خۆیان، كورده‌كان بازاڕگەرمی بۆ گه‌شه‌ی دیموكراسی و بازرگانی خۆیان ده‌كه‌ن و وه‌ك "عێراقه‌كه‌ی تر" ناوی هه‌رێمه‌كه‌یان ده‌به‌ن.

هاوبەشکردنێكی زه‌حمه‌تی ده‌سه‌ڵات

بەپێی شیکارییەکانی پەیمانگای لێکۆڵینەوەی هەرێمی و نێودەوڵەتی لە زانکۆی ئەمریکی سلێمانی، ئەو سەرچاوانە بەرچاون له‌ هه‌رێمه‌كه‌دا بریتین له‌ فرۆشتنی نەوتی خاو كه‌ به‌هاكه‌ی له‌ ساڵی 2020دا بە بڕی 5.4 ملیار دۆلار خەمڵێنراوە. بەڵام چالاكوانانی دژە گەندەڵی و پەرلەمانتارانی ئۆپۆزسیۆن به‌رده‌وام دەپرسن پارەی نەوت چی لێدێت و بۆ كوێ ده‌ڕوات. فەرمان ڕەشاد، چالاکوانی دژە گه‌نده‌ڵی، شیكاری بۆ وردبینییەکی كۆمپانیای دیلۆیتی بۆ فرۆشتنی نەوت بۆ نۆ مانگی یەکەمی ساڵی 2020 ده‌كات و دەڵێت " ئێمە گه‌شتینه‌ ئه‌و ڕاستیه‌ی كه‌ تەنیا 29% ی پارەی نەوت بۆ حکومەت گەڕاوه‌ته‌وه‌". 

به‌رپرسی یه‌كه‌می گرێبەستە نەوتییەکان كه‌ سەرۆک وەزیرانی پێشوو و سەرۆکی ئێستای هه‌رێمی كوردستان نێچیرڤان بارزانیه‌، له‌ئێستادا واجیهه‌ی سه‌ره‌كی بنه‌ماڵه‌ی بارزانیه‌ له‌ ئاستی نێودەوڵەتیدا. كۆمپانیای ڕۆسنەفت، كه‌ گەورەترین كۆمپانیای بەرهەمهێنەری نەوتی ڕووسیایە، زیاتر له‌ هەموو گەورە كۆمپانیاكانی تری نەوت له‌ هه‌رێمی كوردستان وەبەرهێنانی کردووە، کە بڕی 3,5 ملیار دۆلار بووە، هه‌روه‌ها 60% بۆریی نەوتی حکومەتی هەرێمی کوردستانی کۆنترۆڵ کردووە، گرووپەکانی تریش لەوانە ئیکسۆن مۆبیل و تۆتاڵ و چیڤرۆن یش نەوتی کوردستان ده‌پاڵێون. ناکۆکییەکانی نێوان هه‌رێمی كوردستان و به‌غدا له‌سه‌ر دابه‌شكردنی داهاته‌كان بەردەوامه‌، بەغدا جەخت دەکاتەوە کە حکومەتی هەرێم لە بەرامبەر بەشە بودجەی فیدراڵیدا، بەشە نەوتی خۆی لە هەناردەی نەوتدا بنێرێت.

زۆربەی داهاتەکان دەچنە  گیرفانی بازرگانانانی بیانی و ناوخۆییه‌وه‌

لەگەڵ ئەوەشدا گرێبەستەکانی بەرهەمهێنانی نەوتی حکومەتی هەرێمی کوردستان مانای ئەوەیە کە زۆربەی داهاتەکان دەچنە  گیرفانی بازرگانانانی بیانی و ناوخۆییه‌وه‌، لەوانە کرێی بەکارهێنانی بۆریی گواستنه‌وه‌ی نەوتەکە بۆ بەندەرێکی تورکی و قەرزی کۆمپانیاکان. لە توێژینەوەکەی IRIS دا ئاماژه‌ به‌وه‌كراوه‌ کە لە ساڵی 2020 دا 40%ی کۆی داهاتی نەوت دراوە بە کۆمپانیاکانی نەوت، لەگەڵ ئەوەی 21%ی زیاتری داهاته‌كه‌ بۆ كرێی گواستنەوە خەرجکراوە، ئەمەش ده‌كاته‌ نزیكه‌ی بڕی 1,6 ملیار دۆلار لە كۆی فرۆشتنی نه‌وت له‌و ساڵه‌دا كه‌ 4,5 ملیار دۆلاره‌.

ڕه‌خنه‌گرتن له‌ بنەماڵەی بارزانی باجێكی زۆری ده‌وێت

پارتی دیموكراتی كوردستان و لایەنگرانی مسعود بارزانی دەڵێن بنەماڵەی بارزانی كوردستان ده‌پارێزێت و له‌ خۆشگوزەرانیدا ده‌یهێڵێته‌وه‌. بۆیه‌ ڕه‌خنه‌گرتن له‌و ئاسایش و رۆڵه‌ باجێكی زۆری ده‌وێت: بۆ نموونه‌ كارمه‌ندێكی ته‌ندروستی به‌ناوی نامیق كه‌ ناوی دووه‌می FT یه‌ ده‌ڵێت "باسی خودی بنەماڵەی ( بارزانی ) ناکەن، چونكه‌ تۆ ده‌توانێت ڕه‌خنه‌ له‌ حزبه‌كه‌ بگریت به‌ڵام ڕەخنە گرتن له‌ بنه‌ماڵه‌ی بارزانی مه‌ترسیداره‌".

گه‌نده‌ڵی له‌ هه‌رێمی كوردستان زۆر لە بەغدا خراپترە

بانگەشەی بوونی گەندەڵی بەربڵاو له‌ هه‌رێمی كوردستان بە تەواوی شتێكی تازە نیه‌. سیگناڵه‌ دیپلۆماسییه‌كانی ئەمریکا لە ساڵی 2006 دا به‌ "گەندەڵییەکی توندڕەو" ده‌یناسێنن.یەکێک لە سه‌رمایه‌داره‌ لوبنانییەکان کە خاوەنی چه‌ندین کۆمپانیایه‌ لە سەرتاسەری هەرێمی كوردستان، کاتێک پرسیاری ئەوەی لێدەکرێت بۆچی نایه‌وێت لە کوردستان بازرگانی بکات، ده‌ڵێت گه‌نده‌ڵی له‌ هه‌رێمی كوردستان زۆر لە بەغدا خراپترە و من نامه‌وێت یاری بەو یاسایانە بکەم.

لێشاوی سه‌رمایه‌گوزاری بیانی کە لەدوای ڕووخانی سەدامەوە ڕووی له‌ هه‌رێمی کوردستان كردبوو، لە دوای قەیرانی داعش لە ساڵی 2014ەوە نەگەڕایەوە. ئەو داتا و زانیارییانه‌ی دەستەی وەبەرهێنانی هەرێم بڵاوی کردووەتەوە ئەوە نیشان دەدات سه‌رمایه‌گوزاری بیانی بۆ پڕۆژە مۆڵەت پێدراوەکان لە ساڵی 2013 دا گه‌شتۆته‌ 2,4 ملیار دۆلار، پێش ئەوەی لە ساڵی دواتر تەنها بۆ 25 ملیۆن دۆلار دابه‌زێت. لە ساڵی 2015 و 2016 کەمێک بارودۆخی سه‌رمایه‌گوزای چاكتربوو، بەڵام لە ساڵی 2017ەوە دەستەی وەبەرهێنان هیچ تۆمارێکی وەبەرهێنانی سەرمایەی بیانی نیشان نه‌دا.

ڕژانه‌سه‌ر شه‌قام

لەگەڵ کەمبوونەوەی هەڕەشەكانی رێكخراوی تیرۆریستی داعش، گەورەترین هەڕەشەی ئەمنی دەرەکی بۆ سەر هەولێر لەم ساڵدا بریتی بوو له‌ هێرشه‌ موشەکیه‌كانی میلیشیا شیعەکانی عێراق کە لەلایەن ئێرانەوە پشتیوانیان دەکرێت، ئەو بنکانەی کردە ئامانج کە سەربازانی ئەمریکا و سەربازانی تورکیا تیایدا ده‌مێننه‌وه‌، بەڵام بەهۆی ناڕەزاییە بەردەوامەکان لەسەر دۆخی ژیان و گوزه‌رانی خه‌ڵك ڕه‌وشی ناوخۆی هەرێم به‌رده‌وام ناڕه‌زایی به‌خۆوه‌ بینیوه‌. بۆ نموونه‌ له‌ خۆپیشاندانه‌كانی ساڵی ڕابردوو نزیكه‌ی هه‌شت كه‌س له‌ خۆپیشانده‌ران كوژران. ئه‌وه‌ش یەکەمجار نییە ناڕەزایی دروست دەبێت، بەڵکو پاڵنه‌ری ئەو نائارامیه‌ی ئەم دواییە شكستی حكومه‌ت و بێ مووچەیی حکومەت بوو. 

نزیكه‌ی یه‌ك ملیۆن کەس یان 1/5 ی خه‌ڵكی كوردستان مووچه‌ خۆری ده‌وڵه‌ت یان خانەنشینی وەردەگرێت. شیکردنه‌وه‌كان دەڵێن شه‌پۆلی دامەزراندنی کە لە ناوەڕاستی ساڵی 2000كانەوە دەستی پێکرد. ڕەشۆ كه‌ ئەفسەرێكی پێشووی هەواڵگریه‌ و داوایكرد ناوه‌كه‌ی ئاشكرا نه‌كرێت ده‌ڵێت: "هەر کە سوودمه‌ند بوویت، دەبێت دڵسۆز بیت بۆ حزبه‌كان". هه‌رچی خه‌ڵكی تره‌ گلەیی ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن به‌بێ بوونی په‌یوه‌ندی و پشتگیری سیاسی ناتوانیت سوودمه‌ند بن له‌ پله‌ وه‌زیفییه‌كانی حكومه‌ت.

حکومەت 21% مووچه‌ی کەرتی گشتی بڕی و بەغدای تۆمەتبارکرد بە نه‌ناردنی پارە

کێشەکانی پێدانی مووچه‌ کە سەرەتا لەکاتی دابه‌زینی نرخی نەوت لە ساڵی 2014دا دروست بوو، لە ساڵی 2020 جارێکی دیکە بەهۆی ئەو په‌تای كۆرۆناوه‌ نرخی نه‌وت دابه‌زی تا له‌ مانگی شوبات حکومەت 21% مووچه‌ی کەرتی گشتی بڕی و بەغدای تۆمەتبارکرد بە نه‌ناردنی شایسته‌ داراییه‌كانی هه‌رێمی كوردستان. به‌هۆی ئه‌وه‌ی تەواوی ئابوری هه‌رێمه‌كه‌ پشت بە موچە دەبەستێت، بازرگانان دەڵێن بازرگانی له‌ هه‌رێمه‌كه‌دا لەکارکەوت.

دادگا له‌به‌رژه‌وه‌ندیی كادرێکی پارتی بڕیاریدا

فەرمانبەرانی کەرتی گشتی بە مامۆستایان و پزیشکانەوە، خۆپیشاندانیانکردووە بەڵام چالاکوانان دەڵێن ڕووبەڕووی گێچه‌ڵ و ترساندن دەبنەوە. شایەن عه‌سكه‌ری، كه‌ پزیشک و ئه‌ندامی په‌رله‌مانه‌، لەسەر گرتەیەکی ڤیدیۆیی کە لە مانگی 12ی ساڵی 2018 لە شاری هەولێر لەسەر ئینتەرنێت بڵاوەیکردووە دادگاییکرا، لەو کاتەوەی وەک پەرلەمانتارێکی گۆڕان هەڵبژێردراوە بۆ پەرلەمانی كوردستان، باس لەوە دەکات کە هەڕەشەی ناڕاستەوخۆی لەلایەن ئەندامانی پارتییەوە لەسەر بڵاوكردنه‌وه‌ی ئه‌و گرتە ڤیدیۆییە پێگەیشتووە کە نیشاندەدات پیاوێک (ئه‌ندامێكی پارتی دیموكراتی كوردستان) له‌ مۆبایله‌كه‌ی دەستی دەدات كاتێك له‌ناو ئاپۆڕای خۆپیشانده‌رانی هه‌ولێر وێنه‌ده‌گرێت. دواتر سكاڵای له‌سه‌ر تۆماركرا و دادگا له‌به‌رژه‌وه‌ندی ئه‌و كادره‌ی پارتی بڕیاریدا، بۆیه‌ شایان عه‌سكه‌ری كه‌یسه‌كه‌ی دۆڕاند و غه‌رامه‌ خرایه‌ سه‌ر مووچه‌كه‌ی. له‌ ئێستادا ئاماژه‌ به‌وه‌ده‌كات كه‌: "دەسەڵاتی ئەمنی ماف و ئازادییه‌كانمان زه‌وت ئه‌كه‌ن". 

ئایا ئەوان کەسانی گونجاون بۆ ئەنجامدانی چاکسازی؟ 

لای خۆیه‌وه‌ حکومەتی هەرێمی کوردستان دەڵێت كار له‌سه‌ر سڕینه‌وه‌ی مووچه‌خۆرانی وه‌همی ده‌كات، مه‌به‌ست لێی ئەو کەسانەی کە بەبێ جێبەجێکردنی هیچ ئەرکێک موچەی دەوڵەت وه‌رده‌گرن. ئه‌مه‌ش بەشێکە لەبەرنامەی چاکسازی بۆ به‌هێزكردنه‌وه‌ی حكومه‌ت، گواستنه‌وه‌ی ئیداره‌دانی خزمەتگوزارییە سەرەکیەکان بۆ کەرتی تایبەت و زیادكردنی باج دانراوه‌. بۆیه‌ خه‌ڵك ئاماژە به‌وه‌ده‌كه‌ن كه‌ له‌ ڕابردوو ته‌نها بنه‌ماڵه‌كان سوودمه‌ندبوون له‌ كۆنترۆڵكردنی هه‌موو بواره‌كان، بۆیه‌ ئه‌وه‌ی جێگه‌ی پرسیاره‌  ئایا ئەوان کەسانی گونجاون بۆ ئەنجامدانی چاکسازی؟ 

هەواڵی زیاتر

هەواڵی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست 59 خولەک پێش ئێستا

ئه‌و وێنه‌یه‌ی ئه‌ردۆغان كه‌ توركه‌كانی توڕە كرد

هەواڵی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست 2 کاتژمێر پێش ئێستا

هۆشدارییه‌كی‌ توند له‌ كازمییه‌وه‌

هەواڵی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست 4 کاتژمێر پێش ئێستا

توركیا خاڵێكی سه‌ربازیی نوێی له‌ سنووری دهۆك دانا

هەواڵی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست 4 کاتژمێر پێش ئێستا

بەیاننامەکەی گروپی G7 تورکیای توڕەکردووە